Nghệ thuật quân sự của cha ông - Kỳ 8: Chiến lược “Mưu phạt tâm công” của Nguyễn Trãi

(PLVN) - Trong Bài cáo bình Ngô có câu: "Bó tay để đợi bại vong, giặc đã trí cùng lực kiệt. Chẳng đánh mà người chịu khuất, ta đây mưu phạt tâm công". Mưu phạt tâm công nghĩa là đánh bằng mưu trí, đánh vào lòng người, có thể coi là một trong những nghệ thuật quân sự nổi bật của Nguyễn Trãi.
Họa hình Danh nhân Văn hóa Thế giới, Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi. Họa hình Danh nhân Văn hóa Thế giới, Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi.

Mối lương duyên vượt lễ giáo

Nguyễn Trãi sinh năm 1380. Cha là Nguyễn Ứng Long, sau đổi là Nguyễn Phi Khanh, tổ tiên vốn là người làng Chi Ngãi, nơi có ngọn núi Côn Sơn (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương). Về sau mới dời nhà về Nhị Khê, huyện Thường Tín (nay thuộc Hà Nội). 

Cuộc đời Nguyễn Phi Khanh và nhất là Nguyễn Trãi đều gắn liền với một nhân vật thuộc tôn thất nhà Trần đó là quan tư đồ Trần Nguyên Đán. Vốn dòng dõi của Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, Trần Nguyên Đán được Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép là “danh vọng lẫy lững”. Đời vua Trần Dụ Tông, ông được bổ nhiệm chức Đại phu Ngự sử đài, chuyên việc can gián. Tháng 2 âm lịch năm 1371, ông được Trần Nghệ Tông phong làm tư đồ.

Không chỉ là quan lớn trong triều, yêu thơ văn, điều đặc biệt, cùng với Đặng Lộ, Trần Nguyên Đán còn là một trong những người đặt nền móng sơ khai cho ngành Thiên văn học ở Việt Nam. Ông đã soạn ra cuốn “Bách thế thông kỉ thư” trong đó ghi chép các nhật nguyệt thực và chuyển động của 5 hành tinh (Thủy, Kim, Hỏa, Mộc, Thổ) từ thời Hồng Bàng đến thời Lý, Trần.

Nghệ thuật quân sự của cha ông - Kỳ 8: Chiến lược “Mưu phạt tâm công” của Nguyễn Trãi ảnh 1
Tượng đài Danh nhân Văn hóa Thế giới, Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi tại Khu tưởng niệm Nguyễn Trãi tại huyện Thường Tín (Hà Nội).

Là người trọng hiền tài, vị quan lớn dòng dõi hoàng tộc Trần Nguyên Đán đã “ưu ái” anh nho sinh nghèo nhưng có tài Nguyễn Ứng Long mà cho mời về làm thầy dạy cho con gái. Đây chính là mối lương duyên đầu tiên để rồi sinh ra Nguyễn Trãi – cháu ngoại cụ Tư Đồ, người sẽ làm rạng danh sử sách.

Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Nguyên Đán có hai người con gái, con trưởng tên là Thái, con thứ tên là Thai, sai nho sinh đem văn học dạy cho hai người. Nguyễn Ứng Long dạy Thái, Nguyễn Hán Anh dạy Thai. Ứng Long nhân gần gũi lả lơi, làm thơ ca quốc ngữ khêu gợi Thái, thông dâm với Thái, Hán Anh cũng làm thơ quốc ngữ bắt chước Ứng Long. Thái có thai, Ứng Long bỏ trốn. Đến ngày Thái đẻ, Nguyên Đán hỏi Ứng Long ở đâu. Người nhà trả lời là Ứng Long sợ tội trốn đi rồi.

Nguyên Đán nói: "Vận nước sắp hết, biết đâu chẳng phải là trời xui nên thế, vị tất không phải là phúc". Bèn cho gọi hai chàng về bảo rằng: "Người xưa cũng đã có chuyện này. Các ngươi không thấy chuyện Văn Quân với Tương Như hay sao? Nếu các ngươi làm được như Tương Như, truyền lại danh tiếng cho đời sau thì đó là điều mong muốn của ta". Hai chàng cảm ơn sâu nặng, chăm chỉ học hành. Đến khi thi, cả hai đều đỗ. Thượng hoàng nói: "Bọn chúng có vợ giàu sang, như thế là kẻ dưới mà dám phạm thượng, bỏ không dùng".

Sau Hán Anh làm quan đến chức Chuyển vận. Ứng Long đến nhà Hồ được cất nhắc sử dụng, đổi tên là Phi Khanh”.

Tác giả Nguyễn Lương Bích nhận xét: “Việc cha mẹ Nguyễn Trãi lấy nhau đã trở thành giai thoại trong lịch sử. Giai thoại đó biểu dương ý chí chống lễ giáo phong kiến của người con gái “lá ngọc cành vàng”, là dòng họ nhà vua, cương quyết lấy chồng là một nho sĩ nghèo và Nguyễn Ứng Long, người danh sĩ đương thời, cũng sẵn sàng, với cuộc tình duyên đẹp đẽ ấy, không ra làm quan, không cần “vinh thân phì gia”, chỉ làm một thầy đồ dạy trẻ trong hơn hai mươi năm liền…”

Kế thừa những tư tưởng trác tuyệt của ông ngoại

Ở đây, chúng tôi muốn nhắc đến vai trò của Trần Nguyên Đán và sự ảnh hưởng của ông tới cháu ngoại là Nguyễn Trãi. Không chỉ cưu mang bố Nguyễn Trãi, chính Trần Nguyên Đán đã có những tác động quan trọng đến tài năng và nhân cách Nguyễn Trãi. 

Trong Chuyện cũ cụ Băng Hồ, Nguyễn Trãi đã viết về ông ngoại mình như sau: “Giữ vững cơn lay động, gỡ mối âu buổi rối ren, trong khoảng mấy năm nước yên lặng, người ta khen là hiền tướng, dù trẻ con, lính tráng, chẳng ai là không biết tiếng”.

Trong số 51 bài thơ của Trần Nguyên Đán trong Toàn Việt thi lục, ngoài những bài thù tạc, ngâm vịnh, phần lớn những bài gan ruột nhất, hay nhất, là những bài ông thao thức, trăn trở nghĩ về thế sự, nghĩ về nỗi khổ của người dân đương thời, thân phận họ chẳng khác gì cá bị nấu trong vạc nước sôi:

Nhân dân muôn nước như cá trong vạc nước sôi; Đất Yên ở phương Bắc, đất Biện ở phương Đông đã thành gò hoang. Thuyền về chưa yên giấc mộng sông hồ; Mượn ánh đèn chài soi đọc cuốn sách cổ…(Dạ quy chu trung tác).

Nghệ thuật quân sự của cha ông - Kỳ 8: Chiến lược “Mưu phạt tâm công” của Nguyễn Trãi ảnh 2
Tượng thờ Nguyễn Trãi.  

Nỗi khổ mà nhân dân cuối đời Trần phải chịu đựng đã trở thành nỗi ám ảnh, day dứt trong lòng Trần Nguyên Đán. Ông đau cùng nỗi đau mất mùa của dân, cảm thấy dân mất mùa là mình có lỗi:

Năm nay mùa hè bị hạn, mùa thu bị lụt; Lúa khô, mạ hỏng tổn hại càng nhiều; Đọc ba vạn quyển sách cũng không dùng vào đâu; Bạc đầu luống phụ lòng yêu dân (Nhâm Dần niên lục nguyệt tác).

Bài thơ là tiếng nói cất lên từ trái tim nhân hậu của Trần Nguyên Đán. Tinh thần nhân đạo, yêu thương nhân dân ấy đã ảnh hưởng tới tư tưởng, tình cảm con rể ông là Nguyễn Phi Khanh, thân phụ của Nguyễn Trãi.

Trước thực trạng dân đói, nước loạn, xã hội khủng hoảng, suy vi cuối thời Trần, Trần Nguyên Đán ước mơ xã hội có những người tài năng, có đạo đức để gánh vác sơn hà. Trần Nguyên Đán tin tưởng vào tài năng của những người sau như: Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Hán Anh. Ông luôn gửi gắm, ủy thác trách nhiệm cứu nước giúp dân đối với họ.

Tư đồ viết: “Yên dân, giúp đời sự nghiệp của các người” (Họa Hồng châu Kiểm chính vận). Băng Hồ luôn mơ ước xã hội có nhiều người tài được trọng dụng, hiền sĩ gánh vác trách nhiệm. Thế nhưng giai cấp thống trị lại bảo thủ, cố chấp, không biết sử dụng hiền tài. Điều đó làm cho Trần Nguyên Đán thất vọng, ngậm ngùi, chỉ biết gửi tâm trạng, tư tưởng của mình vào thơ:

Một chén gượng say để đáp lại tiết vui; Chẳng ngại gì lau sậy có móc trắng rơi (Cửu nguyệt hữu nhân lai phỏng đồng tác).

Biết trước cơ nghiệp nhà Trần sắp hết, là một đại thần, hơn nữa, là một tông thất, nhưng Băng Hồ tướng công cũng không thể xoay sở, đành nhắm mắt buông xuôi mà buột những lời than thở:

Thuyền về chưa yên giấc mộng sông hồ; Mượn ánh đèn chài soi đọc cuốn sách cổ… (Dạ quy chu trung tác).

Rời bỏ triều đình, trở về ẩn dật nhưng Trần Nguyên Đán lúc nào cũng quan tâm đến việc đời, vận nước, lo cho cuộc sống nhân dân, luôn day dứt vì nỗi bất lực của mình: “Ba phần tóc trên đầu đã bạc, vẫn tấc lòng son , Sự đời bối rối, muôn việc khó khăn” (Mậu Thân chính nguyệt tác). Ông thẹn với lòng mình, cố chìm vào giấc ngủ để quên đi tất cả mọi sự trên đời:

Ban ngày bay lên trời còn dễ; Giúp vua để vua được như Nghiêu, Thuấn mới khó/ Sáu mươi năm sống trong cõi trần; Ngoảnh lại luống thẹn với người đội mũ vàng. (Đề Huyền Thiên quán)

Với cái nhìn thấu suốt lẽ thịnh suy, thăng trầm của thời đại đó, Trần Nguyên Đán biết trước “vận” nhà Trần sắp hết nên đã dồn toàn bộ tâm trí vào người con rể Nguyễn Phi Khanh và đặc biệt là đứa cháu ngoại.

Gia Hà
Cùng chuyên mục
Hồ Hòa Bình và khát vọng xứng tầm khu du lịch quốc gia

Hồ Hòa Bình và khát vọng xứng tầm khu du lịch quốc gia

(PLVN) - Những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, bà con các dân tộc tỉnh Hòa Bình và người dân cả nước từng tự hào về “công trình thế kỷ” Thủy điện Hòa Bình tầm cỡ quốc gia, có công suất lớn nhất Đông Nam Á. Hiện nay, chính quyền, cộng đồng doanh nghiệp, người dân cũng đang kỳ vọng về một Khu du lịch Hồ Hòa Bình mang “thương hiệu Quốc gia”, ghi tên vào bản đồ du lịch thế giới.

Đọc thêm

Chắp tay, nguyện lòng mình biết bỏ tâm ngã mạn

Chắp tay, nguyện lòng mình biết bỏ tâm ngã mạn
(PLVN) -  Trở về, thường sau bữa sáng với bánh mướt ngon nhất thế gian, tôi sẽ đi thắp hương nơi ban thờ Bụt, nơi nhà Tổ. Đây là giây phút thiêng liêng đã thành nếp, như tiếng thưa “con đã về” mà tôi thường ríu ran từ tấm bé với Mạ Cha.

Bắc Giang: Huyện Lạng Giang triển khai các dự án đầu tư trọng điểm

Quy hoạch chi tiết khu dân cư thôn Hạ
(PLVN) - Thực hiện quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư của tỉnh Bắc Giang, UBND huyện Lạng Giang đã tập trung chỉ đạo các cơ quan, UBND xã Nghĩa Hòa giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án: Xây dựng cơ sở hạ tầng đấu giá quyền sử dụng đất khu cây xăng thôn Bằng, xã Nghĩa Hòa; Khu dân cư Nghĩa Hòa, xã Nghĩa Hòa và Khu dân cư thôn Hạ, xã Nghĩa Hòa, huyện Lạng Giang. Cơ quan chức năng đã tiến hành đền bù, giải phóng mặt bằng đúng quy định pháp luật, đảm bảo kế hoạch đề ra.

Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh - danh tướng có công mở cõi phương Nam

Đền thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, thuộc Công viên Lịch sử Văn hóa dân tộc, TP HCM.
(PLVN) - Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700), bậc tướng quốc tài ba thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725), nổi danh với nhiều lần cầm quân dẹp loạn biên cương. Đặc biệt, ông được xem là vị tướng mở cõi phương Nam với việc xác lập chủ quyền cho người Việt tại Nam bộ vào năm 1698, đưa miền đất này chính thức trở thành một phần lãnh thổ Đại Việt, tức Việt Nam ngày nay.

Nguồn gốc tục thờ Chiêu Ứng của người Hoa ở miền Trung và Nam Bộ

Chánh điện Hải Nam Cổ Miếu thờ bài vị 108 anh linh.
(PLVN) - Tại miền Trung và Nam Bộ nước ta có nhiều đền, miếu, hội quán thờ Chiêu Ứng Anh Liệt do cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam nói riêng, người Hoa nói chung xây dựng, hương khói. Tín ngưỡng đặc trưng này bắt nguồn từ một sự kiện có thật, đó là vụ án thảm sát 108 thương nhân người Hoa trên vùng biển miền Trung dưới triều vua Tự Đức.

Chùa Cổ Am xứ Nghệ

Cổng chùa Cổ Am ở Nghệ An.
(PLVN) - Chùa Cổ Am không chỉ là danh thắng tâm linh nổi tiếng nhất của vùng phủ Diễn Châu mà còn như là chứng nhân của nhiều giai đoạn lịch sử thăng trầm của Nghệ An nói riêng và nước Việt nói chung.

Ngành Giáo dục Việt Yên tiếp tục khẳng định vị trí dẫn đầu tỉnh Bắc Giang

Đồng chí Nguyễn Quý Dương - Phó Chủ tịch HĐND huyện Trao tặng Bằng khen của UBND tỉnh Bắc Giang cho ngành GD&ĐT huyện Việt Yên
(PLVN) - Năm học 2020-2021 là năm học chuyển giao giữa 2 nhiệm kỳ Đại hội Đảng các cấp: kết thúc các mục tiêu, nhiệm vụ giai đoạn 2016-2020 và là năm học đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ huyện lần thứ XXIII nhiệm kỳ 2020-2025 và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2021-2025.

Giám sát lưu thông hàng hải - thị trường đầy triển vọng

Giám sát lưu thông hàng hải được coi là ngành nghề có nhiều tiềm năng.
(PLVN) - Với việc mật độ tàu bè trên biển ngày càng đông, các hoạt động bất hợp pháp càng lúc càng nhiều, dịch vụ giám sát lưu thông hàng hải đang trở thành một thị trường đầy triển vong, đáp ứng nhu cầu về thương mại, an ninh và cả về mặt chiến lược.

Chuyện về những người phụ nữ Việt Nam tại Morocco

Chiếc cổng Marocco tại Ba Vì (Hà Nội).
(PLVN) - Ngôi làng nhỏ có tên Al - Shinwa ở tỉnh Kenitra, có 7 gia đình với vợ là người Việt Nam kết hôn cùng chồng là công dân Morocco (Maroc). Những người chồng của họ từng là hàng binh hoặc lính đào ngũ gia nhập lực lượng Việt Minh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Phong thủy và tín ngưỡng thờ thần thánh tại các tứ trấn Việt Nam (Kỳ 6): Khám phá tín ngưỡng thờ thần Huyền Vũ

Núi Cánh Diều tương truyền là nơi thần Thiên Tôn cắm gươm hóa.
(PLVN) - Trong bách thần của tín ngưỡng dân gian Trung Quốc có nhiều vị thần của Đạo giáo. Qua thời gian, từ một thánh thú có biểu tượng rùa - rắn, Huyền Vũ trở thành một vị thần của tín ngưỡng Trung Quốc, rồi thành thần tiên trong Đạo giáo và thành thần của người Việt. Đến nay, những dấu vết, biểu hiện của Đạo giáo có thể tìm thấy trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Những điều còn mãi

Tình người trong tâm dịch (ảnh: Thành ủy TP Hồ Chí Minh).
(PLVN) - Sau tất cả, chỉ Tình yêu, Tình người, Tình nghĩa là điều còn lại sau khi tất cả đi qua. Và dù, đôi khi có mù quáng, nhưng nó đáng quý khi nó chân thành và thật thà...

Tư pháp Hà Tĩnh: Tiên phong trong công tác đỡ đầu xây dựng Nông thôn mới

Ông Lê Viết Hồng - Giám đốc Sở Tư pháp Hà Tĩnh làm việc với xã Hương Bình huyện Hương Khê về công tác đỡ đầu xã xây dựng nông thôn mới.
(PLVN) - Tính từ năm 2010 đến nay, Sở Tư pháp Hà Tĩnh đã thực hiện đỡ đầu, góp phần cùng với chính quyền và nhân dân nhiều địa phương trên địa bàn Hà Tĩnh đạt chuẩn về dịch nông thôn mới. Sở Tư pháp được tỉnh Hà Tĩnh đánh giá là đơn vị tiêu biểu trong việc giúp địa phương đẩy nhanh tiến độ xây dựng nông thôn mới.

Chung niềm tin chiến thắng dịch bệnh

Các ca sĩ biểu diễn phục vụ hơn 10 ngàn bệnh nhân tại Bệnh viện dã chiến số 3 và số 6 TP HCM.
(PLVN) - Gần hai năm qua, các văn nghệ sĩ từ Bắc chí Nam không chỉ “cháy” hết mình trong mỗi sáng tạo nghệ thuật, góp sức trong cuộc chiến chống Covid-19 mà còn không quản ngại khó khăn, điều kiện dịch bệnh, sẵn sàng góp công, góp của tham gia các hoạt động tình nguyện hỗ trợ người dân vùng dịch.

Doanh nghiệp vận tải ô tô kiến nghị để “vượt khó” qua mùa dịch

Doanh nghiệp vận tải góp phần quan trọng trong việc cung cấp hàng hoá cho người dân trong mùa dịch.
(PLVN) - Vận tải ô tô là một lĩnh vực ảnh hưởng nặng bởi dịch bệnh Covid-19. Nhiều chính sách đã được ban hành nhằm hỗ trợ những doanh nghiệp vận tải ô tô. Tuy nhiên, để tạo thuận lợi hơn cho những doanh nghiệp này tiếp cận chính sách, vẫn cần những hướng dẫn và thay đổi một số nội dung cho phù hợp với thực tiễn.