Nghệ nhân Sơn Đồng giữ "lửa" nghề truyền thống gắn với phát triển kinh tế nông thôn bền vững

Bằng tình yêu nghề da diết và tư duy nhạy bén, những người thợ giỏi của làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đang ngày đêm biến các khối gỗ mộc mạc, mảnh đất sét giản đơn thành những tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa Việt. Hành trình ấy không chỉ bảo tồn di sản quý báu của cha ông mà còn trở thành trụ cột quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững, góp phần xây dựng nông thôn mới và đưa giá trị thủ công mỹ nghệ Thủ đô vươn tầm thế giới.

Bí quyết sơn ta truyền thống và hành trình kiến tạo những tác phẩm trường tồn

Để tạo nên những bức tượng Phật mang thần thái trang nghiêm, người nghệ nhân tại làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng phải tuân thủ những quy chuẩn vô cùng khắt khe từ khâu chọn nguyên liệu cho đến hoàn thiện. Trong đó, kỹ nghệ sơn ta truyền thống chính là “chìa khóa vàng” làm nên nét độc đáo khác biệt, giúp sản phẩm nơi đây khẳng định vị thế vượt trội.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh Hùng, một thợ giỏi giàu kinh nghiệm tại làng nghề, chia sẻ rằng yếu tố cốt lõi quyết định chất lượng và độ bền thần kỳ của những bức tượng nằm ở nguyên liệu sơn ta tự nhiên được thu hoạch từ những cây sơn trồng tại Phú Thọ. Sau khi nhập về, người thợ phải trải qua quá trình đánh sơn vô cùng tỉ mỉ nhằm đạt được độ sánh, độ dẻo và tính liên kết tối ưu nhất.

Quy trình làm sơn cho một sản phẩm tại làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đòi hỏi tính kiên nhẫn tối đa, áp dụng kỹ thuật tương tự như phương pháp làm sơn mài truyền thống.

Khác với việc sơn phủ công nghiệp, người thợ phải kiên trì thực hiện thao tác “sơn vào rồi lại đánh đi” lặp đi lặp lại nhiều lần. Nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh Hùng cho biết, để hoàn thành một pho tượng hoàn chỉnh, lớp cốt gỗ hoặc cốt đất phải trải qua khoảng hơn mười lớp sơn lót và sơn phủ. Sau mỗi lớp sơn, tác phẩm phải được xả nhám, đánh bóng cẩn thận trước khi tiến hành công đoạn sơn son, thếp vàng hoặc thếp bạc. Sự kỳ công này giúp từng chi tiết chạm đục dù nhỏ nhất cũng trở nên óng ánh, bắt sáng rực rỡ nhưng vẫn giữ được vẻ đầm ấm và trang nghiêm vốn có của đồ thờ cúng.

Đặc biệt, điểm khác biệt mang tính quyết định tạo nên giá trị trường tồn cho những bức tượng tại làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng chính là phương pháp làm khô tác phẩm. Trong khi nhiều loại hình mỹ nghệ khác sử dụng nhiệt độ cao hoặc công nghệ nung để làm cứng nguyên liệu, tượng Sơn Đồng lại hoàn toàn không qua quá trình nung mà được để khô tự nhiên trong môi trường.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh Hùng nhấn mạnh, chính việc để khô tự nhiên giúp lớp sơn ta thẩm thấu sâu vào cốt, tự điều hòa độ ẩm và co giãn nhịp nhàng theo sự thay đổi của thời tiết. Nhờ kỹ thuật gia truyền độc đáo này, các pho tượng đất hay tượng gỗ phủ sơn ta có khả năng chống chịu kinh ngạc trước khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Hàng ngàn pho tượng đang phụng thờ tại các ngôi chùa Việt cổ trải qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm lịch sử vẫn giữ nguyên vẹn kết cấu, không bị mối mọt hay phai màu.

Đổi mới sáng tạo và động lực bứt phá cho kinh tế nông thôn bền vững

Không dừng lại ở việc bảo tồn giá trị cổ truyền, làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng hôm nay đang trải qua bước chuyển mình mạnh mẽ trong dòng chảy hội nhập. Ý thức được trách nhiệm gìn giữ di sản gắn liền với nâng cao đời sống kinh tế địa phương, các nghệ nhân nơi đây đã chủ động tìm kiếm những hướng đi mới. Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật, cải tiến công cụ sản xuất kết hợp với tư duy thiết kế hiện đại đã giúp nâng cao năng suất và đa dạng hóa mẫu mã sản phẩm mà vẫn giữ trọn cốt cách truyền thống. Các cơ sở sản xuất từng bước chuyên môn hóa từng khâu, từ làm mộc, đục chạm, làm sơn cho đến thương mại hóa, tạo nên chuỗi giá trị khép kín ngay tại địa bàn nông thôn.

Hiện nay, nghề tạc tượng và làm đồ thờ đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương, giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động với mức thu nhập ổn định. Sự phát triển vững chắc của làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đóng góp tích cực vào nguồn thu ngân sách, làm thay đổi toàn diện diện mạo nông thôn. Nhiều hộ gia đình nhờ gắn bó với nghề cha ông đã vươn lên làm giàu, xây dựng cơ sở sản xuất quy mô lớn. Nghề truyền thống chính là bệ phóng vững chắc để địa phương hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại và bền vững.

Đặc biệt, việc làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới đã mở ra một chương mới đầy triển vọng. Đây là sự ghi nhận đẳng cấp quốc tế đối với những giá trị văn hóa, lịch sử và kỹ nghệ vượt trội mà các nghệ nhân nơi đây đã bền bỉ vun đắp. Việc gia nhập mạng lưới này không chỉ giúp sản phẩm của làng nghề khẳng định vị thế trên trường quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu, mà còn tạo tiền đề phát triển mô hình du lịch di sản, du lịch trải nghiệm.

Hành trình giữ “lửa” nghề truyền thống tại làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng là sự kết hợp hài hòa giữa tâm huyết tôn vinh di sản cha ông với tinh thần đổi mới sáng tạo. Nhờ những nghệ nhân tận tụy như Nguyễn Đức Mạnh Hùng cùng hàng ngàn thợ giỏi đang miệt mài bên thớ gỗ, đĩa sơn, nơi đây không chỉ bảo tồn trọn vẹn hồn cốt tâm linh dân tộc mà còn liên tục sản sinh ra những giá trị kinh tế - xã hội to lớn, tiếp tục vững bước trên con đường phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

“Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội”