Nét xưa, hồn Việt

Làng cổ, nếp xưa

Những bậc cao niên trong làng kể lại, Cổ Am trước đây là một làng. Sau khi quy hoạch lại huyện mới tách ra thành lập xã Cổ Am. Từ 4 thôn cũ, nay chia thành 5 làng quây quần trong một khuôn viên ấm cúng. Đường làng đôi chỗ còn lát gạch đỏ phủ rêu, những mái nhà ẩn hiện trong bóng cau, lô nhô đỏ sậm màu ngói. Những bờ rào dâm bụt hoa nở đỏ cả một góc làng. Người dân Cổ Am bây giờ vẫn sinh hoạt theo nếp xưa, gần gũi, thân thiện. Người trong làng này, làng kia, thôn này, thôn nọ, tất cả đều biết nhau. Chỉ cần nói tên ông Đỗ Trung Lự, xóm 3, hay ông Đào Trọng Giao, cụ Tung... là ai cũng có thể chỉ đường đến tận nhà.

Nhà vườn ở Cổ Am

Đi dọc đường làng, những ngóc ngách chạy giữa hàng dãy nhà mái ngói với đặc thù kiến trúc làng cổ Việt Nam, chúng tôi nhận thấy dù là nhà cũ từ xưa hay nhà xây mới đều tôn trọng kiến trúc cổ. Căn nhà của ông Đỗ Trung Lự, xóm 3 có tuổi thọ tới gần 200 năm; nhà của cụ Vũ Thế Long, 170 năm; nhà họ Đỗ, hơn 100 năm, còn nhà gần một trăm năm tuổi thì nhiều vô kể. Tính sơ sơ cũng vài chục cái. Trưởng ban văn hoá xã Đào Viết Luân cho biết, cả xã có 1300 hộ dân thì có khoảng 10% nhà nguyên bản cổ, còn lại hầu hết đều được sửa sang dựa trên nền cũ hoặc xây mới. Người dân Cổ Am dường như không muốn phá đi cái nét xưa trong quần thể làng mình nên vẫn xây nhà theo phong cách cột kèo gỗ, 3 gian, 5 gian, lợp ngói mũi hài, bậc tam cấp... Từ cửa sổ, cửa chính, tất cả đều toát lên nét xưa với then cài bằng gỗ mộc mạc. Cả cánh cổng  ra vào sân cũng được làm như cổng ngày xưa bằng phiến gỗ lớn, có vòng sắt thay cho tay nắm.

Cây đa, bến nước, sân đình... Đi giữa Cổ Am mà như lạc vào một nền văn hoá làng những ngày nào. Góc này đống rơm nhà ai vừa vun cao như ngọn đồi nhỏ, góc kia làn khói bếp lãng đãng bay trong gió heo may. Quán cóc bên đường bày bán nải chuối tiêu trổ trứng cuốc lốm đốm, quả táo xoan nằm lọt thỏm trong chiếc rổ tre đan rất khéo, vài chiếc bánh đa nướng cong vênh trong túi ni- lon. Người chủ quán nhiệt tình xởi lởi chỉ đường, hướng dẫn tỉ mỉ đường đến nhà cụ Trần Trọng Đàm, người biết rõ lịch sử đình Phần, ngôi đình đẹp nhất Cổ Am ngày trước.

 

Đình cổ

"Hồi mới lập làng, trong 4 ngôi đình ở Cổ Am thì đình Phần là đẹp nhất. Đình này có từ thời vua Thành Thái, tính ra cũng gần 110 năm tuổi..."- Cụ Đàm trầm ngâm kể. Ngày cụ sinh ra, ở thôn 4-Cổ Am đã có ngôi đình này. Nghe các bậc tiền bối kể lại thì đình này được lấy mẫu từ đền Kiếp Bạc (Hải Dương). Người thiết kế mẫu đình chính là con trai của ông Tổng đốc Thái Bình Trần Mỹ, cũng là tổ tiên nhà cụ. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đình Phần là cơ sở làm việc của Hợp tác xã thủ công. Ngày ấy, Cổ Am được giao nhiệm vụ dệt 1 triệu mét vải cung cấp cho chiến trường miền Nam. Cả ngày và đêm, tiếng thoi lách cách trong đình Phần không ngưng nghỉ. 1 triệu mét vải được đưa ra tiền tuyến đúng thời gian, kịp thời phục vụ tiền tuyến. Một thời gian sau, hợp tác xã thủ công thu gọn hoạt động chuyển về cơ sở khác. Đình Phần trở thành nơi sinh hoạt tập thể của trẻ em, phụ lão trong làng. Giờ đây, đình chỉ còn vài chục chiếc ghế gỗ cũ mọt gần hết, hai bộ hương án. Song kiến trúc cơ bản vẫn còn nguyên vẹn. Ngay cả những con giống đắp trên nóc đình vẫn còn nguyên qua hàng trăm năm. Cụ Đàm phấn khởi khoe: "Chùa Bến của Cổ Am đang được phục hồi đấy. Ngày trước, ở đó là bến sông. Người mua kẻ bán, trên bến dưới thuyền tấp nập lắm. Lần này có kinh phí phục dựng, nhưng cũng mới chỉ được toà hậu cung thôi. 8 gian ngoài mới xây dựng được phần khung, còn chờ thêm kinh phí. Chúng tôi cũng chỉ mong đình Phần được quan tâm phục dựng, bảo tồn để Cổ Am có thêm một di tích lịch sử văn hoá cách mạng có giá trị"...

 

Từ đường dòng họ Đào Trọng

Tham quan từ đường của một chi trong dòng họ Đào Trọng, chúng tôi được chiêm ngưỡng những kiến trúc cổ từ  thời vua Thành Thái. Ông Đào Trọng Giao, người kế tiếp trông coi từ đường cho biết, từ đường được xây dựng từ rất lâu rồi. Ngày ấy, tổ tiên nhà ông cũng là quan trong triều nên chất liệu xây dựng từ đường đều được chọn lựa cẩn thận. Cột, kèo, bậu cửa... tất cả đều được làm từ gỗ lim và vàng tâm. Duy có những câu đối cũ được xung công làm ván đóng thuyền phục vụ quân đội ngày chiến tranh là được thay mới, còn toàn bộ đồ đạc trong khu từ đường đều có tuổi thọ  gần 170 năm, song vẫn gần như nguyên vẹn. Nước gỗ trải qua hàng trăm năm ngày càng đen bóng. Những bức tranh chân dung dòng họ Đào Trọng qua các thế hệ vẫn được giữ gìn, hương khói chu đáo.

Kiến trúc xưa và đồ cổ vẫn được lưu giữ trong căn nhà ông Đào Trọng Thi

Ông Đào Trọng Giao đưa chúng tôi ra sân. Chỉ tay sang bức tường bên phải nhà, ông Giao giới thiệu phong cách xây dựng của thời vua Thành Thái. "Ngày trước, khuôn viên từ đường có hai dãy nhà ngang được xây dựng như thế của hai nhà giải vũ. Chỉ có điều, nhà ngang bên trái nhìn sang lưng của nhà ngang bên phải. Bức tường lưng nhà này cũng được đắp nổi những hoạ tiết, hoa văn như cửa chính, cửa sổ của mặt nhà. Đầu bức tường này có một lối đi để sang mặt trước của dãy nhà ngang này. Bây giờ chỉ còn lại bức tường thôi..." Ngồi chơi một lát, ông Giao giới thiệu chúng tôi sang nhà thờ dòng họ Đào Đăng Mạnh Trọng. Hơn 200 năm tuổi, song nhà thọ họ này vẫn còn nguyên vẹn những cột đá chạm trổ hình rồng phượng, xà ngang bằng gỗ lim. Người trong dòng họ cho biết, đây là dòng họ lớn nhất Cổ Am. Con cháu trong dòng họ nhiều người trưởng thành giữ những chức vụ quan trọng như Uỷ viên Trung ương Đảng, TS Đào Trọng Thi; GS-TS Đào Trọng Đạt ; GS Đào Trọng Hùng...

Linh Phong