Nẻo về của Chân - Thiện - Mỹ

Nhà giáo Ưu tú Ngô Trần Ái sinh năm 1951 tại Hòa Vang, Đà Nẵng từng có một tuổi thơ nghèo khó,  thiếu thốn tình cảm. Tuổi thơ với những ngày còn ngồi trên ghế nhà trường, Ngô Trần Ái mơ ước được trở thành một thầy giáo giảng dạy trên chính quê hương mình, cho những người con của mảnh đất Hòa Vang. Niềm mơ ước cháy bỏng ấy cứ ám ảnh suốt cả tuổi thơ ông.

Tổng Giám đốc Ngô Trần Ái trao tặng Nhà tình nghĩa cho Mẹ Việt Nam anh hùng

Với ông, hai tiếng “thầy cô” là vô cùng thiêng liêng, bởi nó có thể vun đắp, nhưng cũng có thế vùi dập những khát khao của những tâm hồn trong sáng. Năm 1980, Ngô Trần Ái được tín nhiệm bầu làm Phó Hiệu trưởng rồi Hiệu trưởng của trường PTTH Hòa Vang. Đôi lúc ông cứ nghĩ, có lẽ ông sẽ chung thủy với nghề giáo suốt đời, nếu không có một ngày, ông nhận được lời mời làm sách giáo khoa.

Với thế hệ của ông, sách giáo khoa là một cái gì rất đáng quý. Ông luôn nâng niu, trân trọng nó như những ngày tuổi thơ ông và các em ông đã luôn nâng niu cuốn SGK cũ nát. Ông được cử làm Phó Giám đốc, rồi Giám đốc Công ty sách và thiết bị trường học Quảng Nam - Đà Nẵng. Khi NXB Giáo dục thành lập Chi nhánh ở Đà Nẵng, ông phụ trách việc xuất bản, in, phát hành sách giáo khoa 9 tỉnh miền Trung - Tây Nguyên. Năm 1997, ông được điều vào TP. Hồ Chí Minh phụ trách Chi nhánh NXB Giáo dục tại đây.

Cũng từ đó, một chặng đường đi mới, chặng đường của một người gắn bó với nghề xuất bản sách giáo khoa, một nghề mà thông qua đó, những người làm nghề phải có trách nhiệm bằng chính niềm tin của mình. Nhà giáo Ưu tú Ngô Trần Ái tâm sự, chính tuổi thơ của ông thấm đẫm những khó khăn, thiếu thốn lại là một điểm tựa để ông có những chiến lược, ưu sách đối với giáo dục. Người làm nghề liên quan đến Giáo dục phải thực sự là một người có tâm thì mới vì một thế hệ tương lai được.

Mảnh đất cuối cùng để Nhà giáo Ưu tú Ngô Trần Ái phát huy thế mạnh trong quản lý giáo dục cũng là bến đậu cuối cùng để ông dừng chân chính là Hà Nội ngàn năm văn hiến. Cuối năm 1999, ông được cử làm Giám đốc NXB Giáo dục. Ngày đầu tiên về cơ quan, ông gặp không ít ánh mắt nghi ngại của những người dưới quyền bởi hầu hết họ đều là những trí thức lớn của Bắc Kỳ, đọc thiên kinh vạn quyển và không dễ lay chuyển được những tư tưởng đã thủ cựu mà họ lưu cữu trong bao nhiêu năm tháng.

Việc đầu tiên ông nhận thấy cần chỉnh đốn là phong cách, giờ giấc làm việc của hầu hết người ở NXB đều rất lộn xộn. Sau nhiều ngày quan sát, Ngô Trần Ái thấy cần chỉnh đốn lại trước hết chính là kỷ luật lao động của một DN mà từ trước tới nay có phần bị buông lỏng. Quy định được đưa ra: Giờ làm việc sẽ bắt đầu từ 7 giờ 30 phút, nếu ai vi phạm sẽ xử phạt bằng tài chính.

Ngay sau đó, ông gặp phải những phản ứng dữ dội vì nếp làm việc cũ đã in hằn quá lâu. Thời gian ấy, không khí lao động ở NXB khá căng thẳng. Ông không chấp nhận thói quen làm việc trì trệ uể oải; đến cơ quan phải đúng giờ, không chậm một phút, chậm phải ghi tên; trong giờ làm việc không trò chuyện riêng, không tán gẫu; ai vào việc đó, làm việc gì phải tuơm tất; bản thảo không đuợc để sót lỗi…

Giám đốc hay đi kiểm tra đột xuất vào thẳng từng ban, từng phòng, có khi xem xét từng lối đi hành lang, cầu thang có sạch sẽ hay không... Ai sai phạm công bố kỉ luật ngay hoặc ghi  vào bảng trừ công điểm. Trên công việc là như thế nhưng trong quan hệ lại là một nguời thân ái, dễ cảm thông.

Ngay sau “cải cách” kỷ luật lao động, là thời điểm thay đổi sách giáo khoa mới. Ngô Trần Ái và các đồng nghiệp lại bước vào một chặng đường mới không hề bằng phẳng, phải làm sách giữa luồng dư luận tốt - xấu, khen - chê, giữa bộn bề những tranh cãi về nội dung, hình thức, kiểu dáng. Nhiều đêm ròng rã, Ngô Trần Ái thức trắng, trăn trở tìm ra một giải pháp hiệu quả từ quy trình làm sách, đến kỹ thuật viết sách, minh họa sách… để vừa hợp lòng dân mà cũng đủ để đảm bảo đời sống cho hàng nghìn cán bộ, công nhân viên.

Có thời điểm, giá giấy tăng, giá mực tăng, giá nhân công tăng nhưng giá sách lại không thể tăng, NXB đứng trước nguy cơ thua lỗ. Ông trăn trở, quyết tâm tận lực tìm giải pháp tiêu thụ, giải quyết tồn đọng sản phẩm, thu về gần 50 tỷ đồng giúp cho DN dần dần ổn định sản xuất, tiếp tục phát triển.

Ông mạnh dạn khảo sát, xây dựng đề án chuyển đổi tổ chức hoạt động nhằm đổi mới DN một cách triệt để, toàn diện theo hướng hoạt động theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con và cổ phần hóa. Ngay lúc này, nề nếp kỷ cương của Nhà xuất bản đã thực sự nghiêm minh, nguời tài được sử dụng đúng chỗ, đúng việc.

Giáo sư Phan Trọng Luận, người đã có trên 50 năm gắn bó với NXB Giáo dục từ thời bao cấp cho đến thời buổi cơ chế thị trường, nói về Tổng Giám đốc Ngô Trần Ái: “Suốt hơn 8 năm làm Tổng chủ biên bộ sách giáo khoa Ngữ văn THPT, tôi biết kĩ hơn về anh. Cơ chế thị trường đòi hỏi người quản lí phải tính toán lời lỗ, được mất, phải năng động, xông xáo, phải táo bạo, dám nghĩ dám làm. Ngô Trần Ái đã đưa NXB Giáo dục cũ của thời bao cấp thành một mô hình mới ở tầm cao mới với cả một hệ thống các đơn vị thành viên rộng mở, bám sát nhu cầu thị trường sách các tỉnh thành trong cả nước".

Nhà xuất bản không được lỗ nhưng giá sách tính sao cho phù hợp với túi tiền, khả năng kinh tế của đông đảo người dân nhất là dân nghèo cả nước. Bài toán luôn đặt ra cho người lãnh đạo NXB và Tổng Giám đốc Ngô Trần Ái đã tìm được đáp số tối ưu. Giáo sư Hà Minh Đức, một người cộng tác lâu năm với NXB, nói: “Giám đốc Ngô Trần Ái là một người ân nghĩa, ân nghĩa trong cả đời thường và cả trong công việc. Tôi thấy ông quan tâm nhiều đến mảng sách học thuật của các chuyên gia, các giáo sư.

Đặc biệt, Giám đốc Ngô Trần Ái luôn ưu tiên cho các giáo sư cao tuổi làm các bộ tuyển tập để tri ân sự đóng góp của các thầy cho ngành giáo dục. Các giáo sư Phan Cự Đệ, Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức, Phương Lựu... mỗi người đều có một bộ tuyển tập hai ba ngàn trang. Các thầy đều xúc động và không quên tình cảm của NXB và Tổng Giám đốc Ngô Trần Ái trong công việc này”.

Đã nhiều lần báo giới gọi nhà giáo Ngô Trần Ái bằng cái tên thân mật “Một doanh nhân giỏi của Hà Nội”, điều đó xem ra cũng đúng bởi ông vừa được bình chọn và nhận giải thưởng Thánh Gióng nhân dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Riêng bản thân ông, khi nghe vậy, ông chỉ lặng cười và nói rằng, hạnh phúc của ông là đã đi xa hơn những ước mơ thuở nhỏ của mình. Cả cuộc đời ông quyết chí học giỏi để vượt khỏi cái nghèo của một cậu học trò yêu sách, phần nào làm được những điều có ích cho xã hội như ước nguyện thuở nào. Ông cũng tin rằng người cha đã khuất, nơi chân trời xa có lẽ sẽ mát lòng bởi người con trai của mình đã làm được những điều có ích trong cuộc đời nhiều cam go, thử thách này.

Riêng tôi thì tin rằng, những trang sách nhàu nát của tuổi thơ ấy đã bồi đắp kiến thức cũng như tâm hồn của cậu học trò, nhà giáo Ngô Trần Ái sau này, giúp ông vượt qua những gian khó của cuộc đời để lập nghiệp, trưởng thành, tạo dựng được một nền móng, một cơ ngơi đàng hoàng mang tên NXB Giáo dục Việt Nam.

Từng trang sách là từng nỗi tâm huyết mà ông gửi gắm, cũng là cách ông muốn những học trò nghèo của thời đại mới không phải chịu cảnh thiếu sách như ông ngày xưa. Đó cũng là một cách lưu truyền cho các thế hệ mai sau, nhất là những học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường, những giá trị Chân - Thiện - Mỹ…

Trần Hoàng Thiên Kim