Nâng cao trách nhiệm nhà sản xuất thiết bị điện tử
Tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026 vừa được tổ chức tại Hà Nội, đại diện Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã công bố những số liệu đáng lo ngại về vấn đề rác thải điện tử (RTĐT) tại nước ta.
Theo đó, tại Việt Nam, lượng RTĐT tăng từ khoảng 116.000 tấn năm 2014 lên 516.000 tấn năm 2022, tương đương 5,3kg/người. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn; thiết bị trao đổi nhiệt (như tủ lạnh, điều hòa) khoảng 105.000 tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn.
Trong khi đó, mạng lưới thu gom RTĐT chính thức chưa đồng bộ, thuận tiện; phân loại tại nguồn chưa phổ biến. Một bộ phận RTĐT vẫn đi qua các kênh thu mua, tháo dỡ phi chính thức. Dữ liệu thống kê về lượng được thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức chưa đầy đủ, gây khó khăn cho giám sát dòng chất thải.
Tại một số cơ sở, việc thu hồi kim loại và linh kiện còn dựa vào thao tác thủ công, công nghệ lạc hậu, thiếu điều kiện bảo vệ môi trường. RTĐT có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, hợp chất chống cháy chứa brom. Nếu bị đập vỡ, đốt hoặc xử lý không đúng quy trình, những chất này có nguy cơ phát tán vào không khí, đất, nước.
Bên cạnh nguy cơ phơi nhiễm hóa chất, RTĐT còn tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ. Pin lithium-ion được sử dụng phổ biến trong điện thoại, máy tính xách tay, tai nghe không dây và nhiều thiết bị khác. Khi bị đâm thủng, biến dạng, đoản mạch hoặc quá nhiệt, pin có thể xảy ra hiện tượng thoát nhiệt mất kiểm soát, dẫn đến tăng nhiệt nhanh, sinh khí, phát lửa. Nguy cơ này càng lớn khi pin bị vứt lẫn với rác sinh hoạt, bị va đập, chèn ép trong quá trình vận chuyển, phân loại. Tại một số cơ sở tái chế thủ công, việc đập phá linh kiện, đốt nhựa và dây dẫn để thu hồi kim loại phát sinh khói độc, bụi, nguy cơ gây cháy lan.
Trước những bất cập trên, đại diện Cục Môi trường cho biết đang đề xuất các nhóm giải pháp, trong đó có hoàn thiện chính sách, nâng cao trách nhiệm nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (NSX, NNK). Trọng tâm là thực hiện thực chất trách nhiệm mở rộng của NSX, NNK (Extended Producer Responsibility - EPR). Trách nhiệm DN cần bắt đầu từ thiết kế sản phẩm bền, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ để hạn chế phát sinh chất thải. Người tiêu dùng được khuyến khích sửa chữa, tái sử dụng, chuyển giao thiết bị cũ đến đúng điểm thu hồi.
Một giải pháp khác là số hóa quản lý toàn bộ vòng đời RTĐT, nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR và cơ sở dữ liệu liên thông. Việc kết nối thông tin giữa cơ quan quản lý, NSX, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế sẽ hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, giám sát trách nhiệm.
Cùng với đó, cần mở rộng điểm thu hồi RTĐT tại khu dân cư, cơ quan, trường học và cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín để tăng khả năng thu hồi vật liệu và hạn chế chất thải thứ cấp. Hoạt động tháo dỡ, tái chế không đáp ứng yêu cầu môi trường phải được kiểm tra, kiểm soát; các mắt xích thu gom nhỏ lẻ cần từng bước kết nối với hệ thống chính thức.
Trong thời đại bảo vệ môi trường, các quan điểm như nêu trên của Cục Môi trường là rất hợp lý. Nâng cao trách nhiệm của NSX, NNK; kéo dài vòng đời thiết bị điện tử là giải pháp mang lại nhiều lợi ích. Việc sửa chữa, nâng cấp, tái sử dụng thiết bị không chỉ giúp giảm lượng rác thải, tiết kiệm các kim loại quý, hạn chế năng lượng và phát thải từ quá trình sản xuất thiết bị mới; mà còn là hướng thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.