Nâng cao trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân người tiêu dùng

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến - Trưởng khoa Khoa Pháp luật kinh tế nhấn mạnh, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ và giao dịch tiêu dùng trên không gian mạng ngày càng phát triển. Cùng với những tiện ích mà môi trường số mang lại, dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng cũng được thu thập, xử lý và sử dụng với quy mô ngày càng lớn, đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.

Thực tiễn đó đòi hỏi hệ thống pháp luật không chỉ tạo điều kiện cho các hoạt động kinh doanh và đổi mới sáng tạo, mà còn phải bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân, kiểm soát những rủi ro phát sinh trong quá trình xử lý dữ liệu và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá và đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng trên không gian mạng có ý nghĩa quan trọng.

Tại Hội thảo, luật sư Trương Tiến Dũng, Công ty Luật TNHH Quốc tế BMVN (liên minh với Baker McKenzie) đã phân tích những khó khăn của doanh nghiệp trong việc tuân thủ đồng thời các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thương mại điện tử, đặc biệt đối với mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử.

Theo luật sư, mặc dù Luật Thương mại điện tử năm 2025 đã góp phần làm rõ phạm vi điều chỉnh đối với mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử, song việc xác định trách nhiệm bảo vệ dữ liệu vẫn còn những vướng mắc. Đặc biệt, khi mạng xã hội và nền tảng thương mại điện tử do các đơn vị khác nhau quản lý, cần làm rõ chủ thể nào có trách nhiệm xin sự đồng ý của người tiêu dùng trong quá trình thu thập, sử dụng và xử lý dữ liệu.

Theo đó, luật sư Trương Tiến Dũng kiến nghị cần xác lập Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân làm chuẩn chung trong việc xác định căn cứ xử lý dữ liệu và yêu cầu về sự đồng ý của người tiêu dùng. Theo đó, cần phân biệt rõ việc xác nhận đã được cung cấp thông tin với việc đồng ý cho xử lý dữ liệu; chỉ yêu cầu sự đồng ý riêng đối với những hoạt động thực sự cần thiết theo quy định pháp luật. Đồng thời, pháp luật chuyên ngành chỉ nên bổ sung yêu cầu đồng ý đối với các hoạt động có rủi ro đặc thù, bảo đảm không chồng chéo, trùng lặp, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ, vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Luật sư Trương Tiến Dũng cũng kiến nghị mở rộng phạm vi của căn cứ “bảo vệ lợi ích chính đáng”; làm rõ trách nhiệm trong nền tảng tích hợp và thiết lập cơ chế “một cửa” cho người dùng; tăng cường phối hợp thực thi và thống nhất pháp luật.

Đề cập đến vấn đề xử lý vi phạm do xâm phạm dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng, ThS Hoàng Bích Thủy, đại diện Uỷ ban Cạnh tranh quốc gia, Bộ Công thương chỉ ra một số tình huống điển hình như sử dụng dữ liệu để quảng cáo ngoài phạm vi đã thông báo, chuyển danh sách khách hàng cho đơn vị tiếp thị, mua bán dữ liệu qua nhiều tổ chức trung gian hoặc xảy ra sự cố rò rỉ thông tin từ hệ thống thương mại điện tử…

Đặc biệt, dữ liệu cá nhân có thể được chuyển qua nhiều khâu, từ doanh nghiệp trực tiếp thu thập đến các nền tảng trung gian, đơn vị lưu trữ, phân tích và sử dụng cho hoạt động quảng cáo. Điều này khiến người tiêu dùng khó kiểm soát được thông tin của mình đã được chia sẻ cho những tổ chức nào, sử dụng vào mục đích gì và trách nhiệm thuộc về chủ thể nào khi phát sinh sự cố.

Để nâng cao hiệu quả thực thi, ThS Hoàng Bích Thủy đề xuất tiếp tục rà soát, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật; tăng cường năng lực phát hiện, điều tra các hành vi mua bán dữ liệu; hoàn thiện cơ chế khắc phục hậu quả đối với dữ liệu bị xâm phạm và nâng cao trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp, nền tảng số.

Đối với doanh nghiệp, cần công khai chính sách bảo vệ thông tin người tiêu dùng bằng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Đồng thời, xác định rõ mục đích, phạm vi thu thập và xử lý dữ liệu; xây dựng cơ chế quản lý dữ liệu minh bạch, an toàn; đánh giá rủi ro khi chia sẻ thông tin với bên thứ ba và thiết lập quy trình tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, xử lý sự cố.