Muốn người dân thượng tôn pháp luật, trước hết phải chấm dứt tình trạng “nhờn luật”

Muốn người dân thượng tôn pháp luật, trước hết phải chấm dứt tình trạng “nhờn luật”
Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Nguyễn Khánh Ngọc trả lời phỏng vấn của phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam. (Ảnh: Đ.T)

(PLVN) - Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi người dân không chỉ dễ tiếp cận, dễ hiểu mà các quy định còn được thực thi nghiêm minh, công bằng. Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, nguyên Thứ trưởng Bộ Tư pháp, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, nếu hành vi vi phạm vẫn diễn ra nhưng không được xử lý nghiêm, mọi nỗ lực tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật đều khó đạt hiệu quả như mong muốn.

Thu hẹp khoảng cách từ quy định trên giấy đến đời sống

* Phóng viên: Nhân Ngày Pháp luật Việt Nam 09/11, ông đánh giá thế nào về khoảng cách giữa việc ban hành luật và đưa luật vào cuộc sống hiện nay?

- Ông Nguyễn Khánh Ngọc: Rất cảm ơn câu hỏi của phóng viên, bởi đây là một câu hỏi rất hay đúng vào dịp Ngày Pháp luật Việt Nam. Theo tôi, khoảng cách giữa xây dựng pháp luật và thực tiễn cuộc sống là điều tồn tại khách quan ở Việt Nam cũng như các nước trên thế giới. Bởi cuộc sống rất đa dạng, pháp luật không thể quy định cụ thể tất cả những gì diễn ra trong đời sống. Mặt khác, luôn có độ trễ nhất định giữa quy định pháp luật và thực tiễn, trong khi cuộc sống không ngừng vận động, phát triển. Pháp luật sẽ chỉ tồn tại trên giấy nếu thiếu những yếu tố thúc đẩy việc hoàn thiện, giải thích và áp dụng.

Từ thực tiễn công tác, tôi quan tâm đến bốn khoảng cách cần được nhận diện và từng bước thu hẹp.

Thứ nhất là khoảng cách giữa quy định pháp luật trên giấy và những gì diễn ra trong cuộc sống. Đây là vấn đề đáng lưu tâm khi chính sách, pháp luật được xây dựng theo một quy trình khoa học, được ban hành nhưng lại không đi vào thực tiễn; trong khi đời sống diễn ra theo hướng khác với những gì pháp luật đặt ra. Khoảng cách này cần sớm có giải pháp khắc phục.

Thứ hai là khoảng cách về thời gian giữa thời điểm ban hành, thời điểm có hiệu lực và thời điểm sửa đổi, bổ sung pháp luật. Sau khi văn bản được ban hành, người dân, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước cần có thời gian chuẩn bị các điều kiện cần thiết để tổ chức thực hiện, làm quen với quy định để áp dụng và tuân thủ. Đây là yêu cầu bình thường. Tuy nhiên, những năm gần đây, tốc độ phát triển nhanh khiến việc sửa đổi, bổ sung pháp luật diễn ra liên tục, làm gia tăng khó khăn trong quá trình chuẩn bị và thích ứng với các quy định mới.

Thứ ba là khoảng cách giữa yêu cầu, định hướng đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật với năng lực thực tiễn của các cơ quan, đội ngũ cán bộ và điều kiện bảo đảm thực hiện. Giai đoạn phát triển mới đặt ra yêu cầu phải đổi mới để đáp ứng tình hình. Tuy nhiên, đổi mới không chỉ là thay đổi định hướng mà còn đòi hỏi sự chuyển biến về con người, năng lực và cách thức tổ chức thực hiện. Các cơ quan, cán bộ làm công tác này phải có tâm thế sẵn sàng trước những yêu cầu mới.

Cuối cùng là khoảng cách giữa những gì pháp luật đã ban hành với kỳ vọng của người dân và doanh nghiệp. Qua thực tiễn có thể thấy, người dân, cộng đồng doanh nghiệp vẫn mong muốn pháp luật phản ánh sát hơn hơi thở cuộc sống, giải quyết được những vấn đề thực tiễn, tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy và khơi thông nguồn lực phát triển đất nước.

 Cán bộ, đảng viên phải gương mẫu hơn trong chấp hành pháp luật

* Phóng viên: Đâu là điểm nghẽn lớn nhất khiến người dân và doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận và tuân thủ pháp luật?

- Ông Nguyễn Khánh Ngọc: Đối với việc tiếp cận pháp luật, thời gian qua đã có nhiều đổi mới nhằm tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, từ thực tiễn, tôi cho rằng vẫn còn một số điểm nghẽn đáng chú ý.

Trước hết, số lượng văn bản pháp luật được ban hành lớn khiến việc tiếp cận trở nên khó khăn, thậm chí tốn kém. Người dân, doanh nghiệp phải dành nhiều thời gian nghiên cứu, chuẩn bị các điều kiện để tuân thủ; trong khi việc sửa đổi, bổ sung liên tục càng gây trở ngại cho quá trình cập nhật quy định.

Nhưng điều tôi quan ngại nhất không chỉ là tiếp cận được văn bản, mà là có hiểu đúng quy định để thực hiện hay không. Không phải cứ đọc được văn bản là người dân có thể hiểu ngay nội dung và biết cách áp dụng. Thậm chí, có những quy định mà việc hiểu và áp dụng còn là thách thức đối với cả cơ quan nhà nước, chứ chưa nói đến người dân và doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Khánh Ngọc cùng các đại biểu dự hưởng ứng Ngày Pháp luật 09/11. (Ảnh: Đ.T)
Ông Nguyễn Khánh Ngọc cùng các đại biểu dự hưởng ứng Ngày Pháp luật 09/11. (Ảnh: Đ.T)

Vì vậy, cần nỗ lực chuẩn hóa công tác xây dựng pháp luật, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, gần gũi, giúp người dân thuận lợi hơn trong việc áp dụng và tuân thủ. Dĩ nhiên, các quan hệ pháp lý ngày càng phức tạp nên không phải quy định nào cũng có thể diễn đạt đơn giản. Do đó, cần có khuôn khổ, bộ quy tắc giải thích và hướng dẫn áp dụng pháp luật để người dân có thể hiểu đúng, thống nhất khi tiếp cận các quy định.

Một điểm nghẽn khác là sự tham gia của người dân, doanh nghiệp vào quá trình xây dựng pháp luật vẫn còn thụ động. Việc tiếp cận thường diễn ra sau khi chính sách đã được định hình và pháp luật được ban hành. Trong khi đó, người dân, doanh nghiệp cần chủ động tham gia sớm hơn, từ quá trình tổng kết, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật, phát hiện vướng mắc, đề xuất chính sách và những vấn đề cần được pháp luật giải quyết. Khi được tham gia ngay từ đầu, họ sẽ có điều kiện chủ động hơn trong quá trình thực hiện và tuân thủ pháp luật.

Đối với việc tuân thủ pháp luật, những khó khăn trong tiếp cận đương nhiên cũng trở thành rào cản. Tuy nhiên, vấn đề lớn hơn mà tôi đặc biệt quan ngại là công tác tổ chức thực hiện pháp luật trên thực tế chưa đáp ứng yêu cầu, dù chúng ta đã rất nỗ lực xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Nhiều vấn đề người dân và doanh nghiệp bức xúc như môi trường, an toàn giao thông, an toàn thực phẩm, những hành vi lệch chuẩn ở nơi công cộng hoặc trên môi trường mạng, thực tế đã có khá đầy đủ quy định pháp luật điều chỉnh. Vấn đề đặt ra là việc tổ chức thực hiện chưa nghiêm, chưa đúng, dẫn đến tình trạng “nhờn luật”, coi thường pháp luật.

Điều đáng lo ngại là tâm lý này có thể làm xói mòn ý thức của những người muốn tuân thủ pháp luật. Trong một xã hội mà hành vi vi phạm diễn ra ngay bên cạnh nhưng bị xem là bình thường, thậm chí có người còn cổ vũ, những người nghiêm túc chấp hành pháp luật dễ cảm thấy mình bị đối xử không công bằng, thậm chí trở nên lạc lõng. Khi đó, dù công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật được thực hiện nhiều đến đâu cũng khó đạt hiệu quả nếu các quy định không được chấp hành nghiêm minh.

Nguyên tắc mà Ngày Pháp luật Việt Nam hướng tới là thượng tôn Hiến pháp và pháp luật. Muốn hình thành ý thức đó, pháp luật phải được thực hiện nghiêm minh ở mọi nơi, đối với mọi người, mọi tổ chức và mọi cơ quan.

Bên cạnh đó, những nỗ lực thúc đẩy ý thức tuân thủ pháp luật hiện còn có nguy cơ bị phân tán. Theo tôi, xây dựng một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển như mục tiêu Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đặt ra không thể chỉ dựa vào những người làm công tác pháp luật. Đây phải là kết quả của sự tổng hòa nhiều yếu tố, từ tâm lý, giáo dục, gia đình, nhà trường đến hoạt động của các tổ chức xã hội.

Tôi cho rằng, các tổ chức hội, đoàn thể cần phát huy vai trò thông qua việc vận động từng hội viên, thành viên gương mẫu tuân thủ và lan tỏa tinh thần thượng tôn Hiến pháp, pháp luật. Các cộng đồng làng xã, dòng họ cũng có thể góp phần hình thành ý thức chấp hành pháp luật cho các thành viên, con cháu. Nếu có cơ chế huy động đồng bộ, toàn diện hơn, trách nhiệm tuân thủ pháp luật sẽ không còn là nhiệm vụ riêng của một cơ quan hay một nhóm người.

 * Phóng viên: Trong tuân thủ pháp luật, ông đánh giá như thế nào về vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên?

- Ông Nguyễn Khánh Ngọc: Đối với cán bộ, đảng viên, cần thống nhất nhận thức về trách nhiệm kép.

Trước hết, với tư cách một công dân, cán bộ, đảng viên phải tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật và chuẩn mực chung áp dụng đối với mọi công dân. Không chỉ dừng ở việc chấp hành, cán bộ, đảng viên còn phải gương mẫu, làm gương cho người dân. Tuy nhiên, nhìn vào thực tiễn, ở nơi này, nơi khác vẫn còn cán bộ, đảng viên chưa thực sự gương mẫu như mong muốn.

Thứ hai, cán bộ, đảng viên còn chịu sự ràng buộc bởi các quy định của Đảng và những quy định áp dụng đối với công chức, viên chức. Đây là những chuẩn mực cao hơn so với yêu cầu chung đối với công dân. Hiện nay, các quy định, đặc biệt là quy định của Đảng, đã khá toàn diện và đầy đủ. Tuy nhiên, cũng giống như trong lĩnh vực pháp luật, khâu tổ chức thực hiện vẫn chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Có những nội dung trong báo cáo được phản ánh rất tốt, nhưng thực tiễn diễn ra lại không giống như những gì được báo cáo.

Tôi rất mừng khi thời gian gần đây, đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã nhận diện vấn đề và có những thay đổi căn cơ. Tôi đặc biệt đánh giá cao chùm nghị quyết và kết luận của Hội nghị Trung ương 4, với cách tiếp cận mới trong việc triển khai thực hiện các quy định của Đảng, đưa nghị quyết vào cuộc sống; đồng thời đổi mới vai trò lãnh đạo, chỉ đạo và đánh giá cán bộ, đảng viên trong bối cảnh hiện nay.

Yêu cầu đặt ra là cán bộ, đảng viên phải gương mẫu, đi đầu, phụng sự Nhân dân, phục vụ Tổ quốc. Đã là đảng viên thì phải gương mẫu hơn, làm tốt hơn và lan tỏa tinh thần chấp hành pháp luật đến cộng đồng. Đây cũng là trách nhiệm quan trọng để góp phần củng cố ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xã hội.

* Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông! 

Thục Quyên (thực hiện)