Một trò đời

Tình cờ tôi gặp lại Hoan trong rạp hát. Người ta giới thiệu Hoan là một nghệ sỹ xiếc thú. Anh đi cùng Đoàn ca nhạc, tạp kỹ của thành phố về thị xã của tôi biểu diễn. Hoan mặc trang phục sân khấu rất đặc thù. Quần ống bó màu chàm. Bắp chân buộc xà cạp trắng sọc đen. Áo thụng tay ống loe, màu đỏ. Chân đi giầy sừng trâu cụt. Đầu đội mũ rộng vành. Tay cầm roi mềm. Anh vừa giống nghệ sỹ xiếc thú tôi vẫn nhìn thấy ở tranh áp phích nước Nga, lại vừa giống chàng cao bồi chăn bò miền Tây nước Mỹ.

Cả rạp ồ lên khi anh ra sân khấu với một đàn khỉ mười con. Mười con khỉ mặc áo cộc tay, mặc váy, mặc quần đùi, khăn quàng cổ, màu sắc sặc sỡ trông rất ngộ. Con Lục Lạc! Tôi đã nhận ra con Lục Lạc - một con khỉ đực lông đen nhánh đeo lục lạc. Con Lục Lạc già quá. Mặt mũi nhăn nheo, khụ khị như một ông cụ. Bấy nhiêu năm rồi mà nó vẫn còn biểu diễn được.

Bàn tay Hoan như có ma lực dẫn dắt, điều khiển các miếng diễn. Con nhảy dây, con đi xe đạp, con đưa võng. Miếng ăn có sức cám dỗ, hấp dẫn vô cùng. Hoan móc túi quần lấy kẹo, nhử. Đàn khỉ được thí cho miếng ăn ở chỗ đông người, hí hửng làm trò tiếp. Cái roi mềm và những chiếc kẹo là vũ khí, là miếng ăn, chăn dắt, sai khiến đàn khỉ làm theo ý muốn của anh. Điệu nghệ. Hào hoa. Hoan chinh phục khán giả nhà quê, tỉnh lẻ đói khát tinh thần ngay từ tiết mục đầu tiên. Nét mặt, ánh mắt, nụ cười, đều hàm chứa một sự sung sướng, mãn nguyện. Niềm vui của Hoan nhân đôi cùng sự lạ lẫm, thăng hoa của người dân quê tỉnh lẻ một năm đôi ba lần đến rạp...

 Tôi lại chợt nhớ đến chồng, trong lòng đầy nghẹn ngào, tủi thân. Chồng tôi là bộ đội chưa một ngày đi đánh giặc. Lúc còn binh nhất binh nhì làm lính văn phòng, khi là sĩ quan thì chuyên giữ chức trợ lý. Suốt đời binh nghiệp chỉ đóng quân ở tỉnh đội. Người ta, nay mượn chỗ này, mai thuê chỗ khác ở; nhưng chồng tôi được tiêu chuẩn chia đất làm nhà ngay thị xã. Lương sỹ quan chuyên nghiệp không giàu nhưng chưa bao giờ chồng tôi để vợ con phải khổ. Anh làm việc cần mẫn như một chiếc đồng hồ đúng thời gian. Nhà tôi gần cơ quan. Sáng, bảy giờ chồng tôi ra khỏi nhà, năm giờ chiều xách cặp về, bảy giờ tối đi đánh tổ tôm, mười một giờ đêm lên giường ngủ. Chồng tôi mà ngủ thì giặc càn đến nơi, đại bác nổ bên cạnh cũng không đánh thức nổi anh dậy. Chồng tôi không rượu chè, bia bọt, không quán xá và cũng chẳng bao giờ mời bạn bè đến nhà nhậu nhẹt. Anh biết nhường nhịn, chiều vợ quý con. Quanh năm bốn mùa chồng tôi bận quân phục, nom có vẻ nghiêm túc đứng đắn; nhưng nhìn già nua cũ kỹ lắm. Tôi cứ gọi chồng tôi là âm lịch, ông già âm lịch. Anh không vì thế mà tự ái, thậm chí còn hãnh diện khi được vợ trêu đùa...  

Minh họa: Đặng Tiến

Mùa hè năm ấy.

Tôi khoác ba lô bụi, nhảy tàu đi thăm cha. Cha tôi là Trưởng trạm kiểm lâm ở vùng rừng Đông Nam dãy núi Tam Điệp. Trạm kiểm lâm đóng ở cửa rừng, ngay giữa đèo Yên Ngựa. Tháng nào cũng bắt được thợ săn trộm cùng tang vật là súng kíp, bẫy và thú rừng. Họ giữ thợ săn trộm lại lập biên bản, giao cho công an áp tải. Chim thú khoẻ, lành lặn thả trở lại rừng. Chim thú bị thương, họ chuyển sang Trạm cứu hộ động vật hoang dã ở đảo Khỉ điều trị, khoẻ lại thả vào rừng.

Trạm cứu hộ động vật hoang dã có bác Hàn là y sỹ thú y tầm tuổi cha tôi. Quanh năm bốn mùa bác Hàn mặc quân phục. Cha tôi thân và quen bác Hàn như một đôi bạn tri kỷ.

Tôi về chơi với cha khoảng một tuần thì Hoan mang giấy giới thiệu từ đoàn xiếc của thành phố về. Gặp cha tôi, Hoan ngại ngùng xin ở lại Trạm kiểm lâm để tìm mua khỉ. Khỉ không phải là động vật hoang dã quốc cấm và rất sẵn nên mua hoặc xin vài con cũng không khó khăn gì. Mặc dù không ưa văn nghệ sỹ, nhưng cha tôi vẫn chấp nhận Hoan tạm trú để tìm chọn những con có khả năng nuôi dạy diễn trò. Cha tôi bảo: "Tìm được khỉ ưng ý thì chúng tôi cho. Mua bán gì!" Cha tôi gọi Hoan là thằng nghệ sỹ. Ông dặn: "Con gái mới lớn dễ bị những thần tượng hào nhoáng làm mờ mắt. Thằng nghệ sỹ đang ở nhờ trạm, con hãy tránh nó ra."

Lần tôi chạm mặt Hoan đầu tiên là ở đảo Khỉ. Anh kêu khẹc... khẹc... Một con khỉ lông đen nhánh đeo lục lạc chạy đến. Nó nhảy nhoằng xuống thuyền thúng. Tôi sợ dúm người, ngồi co ở góc thuyền. Con khỉ điềm nhiên vặt quả chuối chín nhất giữa buồng bóc ăn như đứa trẻ con ăn. Rồi nó dạng háng, gãi và nhìn tôi, nhe răng cười. Tôi bối rối. Ngượng ngùng. Hai má ửng hồng.

Hoan đứng trên bờ cười rũ. Bác Hàn đến mà Hoan không biết. Nhờ có bác Hàn, tôi với anh nói chuyện bớt ngượng và tự nhiên hơn. Hoan đặt tên con khỉ của anh là Lục Lạc. Đi đâu Hoan cũng cho con Lục Lạc đi theo.

Những ngày sau đó, tôi và Hoan khá thân nhau. Bác Hàn rất tinh ý gọi tôi lại bảo nhỏ: "Thằng Hoan đã có vợ rồi. Cháu mới mười bẩy tuổi, quan hệ chơi bời gì cũng phải cẩn thận nhá." Tôi nói: "Thì cháu chỉ chơi với anh ấy thôi, có chuyện gì đâu." "Ấy là bác cứ rào đón trước thế."

Gần Hoan, tôi biết thêm biệt tài của anh là bắt chước tiếng thú vật, chim muông trong rừng giống y hệt. Hoan nhép nhép miệng kêu khe...ẹc... khe...ẹc... Lát sau, một lũ khỉ đực chuyền cây ào ào tới, lá cành run rẩy. Chúng ngó nghiêng, nhảy lộn xộn, gãi háng. Hoan bảo: "Anh bắt chước tiếng kêu của khỉ cái mùa động dục." Kỳ lạ quá! Tôi tròn xoe mắt thán phục. Hoan vành miệng, lưỡi đưa ra trước kêu: té... te... te... Lập tức, gà rừng đang ngủ trưa thức dậy cùng vươn cổ gáy te... te đáp lại. Hoan bắt chước tiếng hổ gầm giống y hệt. Tiếng gầm của Hoan đập vào vách núi vọng trở lại, vang ngân vừa xa vừa gần. Khỉ trên cành nháo nhác nhảy rung cây. Chim chóc đập cánh bay vút lên không trung kêu loạn xạ.

Thán phục và ngưỡng mộ Hoan, trước mắt tôi, anh là một chàng trai tài hoa, hoàn hảo. Tôi quý mến anh lúc nào không biết. Tôi thường giấu cha, theo anh đi vào rừng. Tôi há hốc miệng nghe Hoan nhại tiếng cu gáy, tiếng bù chao. Tôi ngẩn ngơ nghe anh bắt chước tiếng hoạ mi, tiếng yểng... Hoan đi đến đâu là chim chóc chuyền cành, nhảy, đập cánh bay loạn xị, kêu, hót vang, ồn ào cả một vùng. Anh hoàn toàn chinh phục trái tim thơ ngây, trong trắng của tôi.

Cha cho tôi đi xem lễ mở cửa rừng.

Tôi giấu cha và hẹn anh cùng đi. Hoan dắt theo con Lục Lạc. Tiếng lục lạc kêu lắc xắc theo mỗi bước chân con khỉ đen. Lễ mở cửa rừng của người Mường. Lễ mở vào đầu mùa đi săn. Thày mo là người chủ lễ. Thày mo có con khỉ cái lông vàng, trông giống đứa trẻ lên ba. Con khỉ cái khéo tay và được việc. Nó biết mở tráp, biết cầm gậy, biết nhặt các thứ thày mo hay bỏ quên. Nó theo thày mo như hình với bóng. Ông thày mo lầm bầm tiếng Mường. Tôi nghe tiếng gió nhiều hơn tiếng người... Phập! Dao quắm chặt đứt đôi cổ gà. Ông thầy mo cầm đầu gà trống vẩy máu vào lá cây. Tôi sợ hãi nép vào ngực Hoan. Khói hương nghi ngút bay gọi thần rừng hiện lên. Linh thiêng! Kính cẩn. Rồi những cây, cành lá xanh được kéo ra bên. Cửa rừng đèo Yên Ngựa mở toang. Con khỉ cái kêu liên hồi như báo hiệu: Thần rừng mở rộng vòng tay đón thợ sơn tràng vào. Hơn chục người đàn ông, chân quấn xà cạp, hông đeo dao quắm, vai khoác súng săn bước qua cửa, vào rừng. Hoan nhìn con khỉ cái rất thích. Lúc đó, con Lục Lạc của Hoan tru lên và giật dây xích đòi tự do. Hoan cúi xuống cởi xích. Anh nói với nó bằng ngôn ngữ của khỉ, chỉ anh hiểu được. Và con Lục Lạc mon men bước đến gần con khỉ cái của thày mo. Hoan bảo tôi: "Anh đánh cuộc với em rằng: Con khỉ cái của thày mo sẽ theo không con Lục Lạc của anh." Tôi hút vào không khí của lễ mở cửa rừng nên không để ý đến chuyện con khỉ.

Ông thày mo lầm bầm xong một bài khấn nữa. Bài khấn cầu mong thần rừng cho thợ sơn tràng săn được nhiều chim thú, tránh được đá lở, rắn độc... Một lát sau, những người thợ sơn tràng quay trở về. Người ôm chú khỉ con. Người xách cái bẫy có con gà bị thắt nút thòng lọng cổ. Người khoác níp củ nâu, củ mài. Người gánh hai xâu chim cu gáy lúc lắc ở hai mấu đòn... Tất cả các đồ rừng đó đều được chuẩn bị trước và để sẵn ở phía trong rừng. Trong buổi lễ, thợ sơn tràng chỉ việc đi qua cửa rừng làm động tác săn bắn, bẫy, đào, lấy... có tính tượng trưng, mang về tựa hồ như vừa đi săn bắt, đào bới được... Họ khoác cả tấm da lông gấu, hổ báo cũ kỹ từ thời xưa. Những con vật ấy đâu còn nữa, rừng trọc lốc và chúng đã bị nấu cao lâu rồi. Hoá ra lễ mở cửa rừng là như vậy. 

  Ba hôm sau, Hoan bảo tôi: "Buồn quá, Trang ạ." Tôi lo lắng: "Có chuyện gì thế anh?" "Con Lục Lạc của anh phải lòng con khỉ cái của ông thày mo, nó không chịu về.". "Gậy ông lại đập lưng ông. Cho anh chết."

Hoan và tôi phải vào trong bản nói với ông thày mo xin con Lục Lạc về. Hoan thả con Lục Lạc xuống đảo Khỉ. Sáng hôm sau, Hoan lại vò đầu bứt tai: "Nó lại chuồn rồi em ạ. Thảo nào, đêm, anh nghe tiếng khỉ gọi nhau rất lạ." Tôi ngạc nhiên: "Nó đi bằng cách nào, anh?". Hoan chỉ vào cây gỗ mục dạt vào sát bờ đầm: "Có lẽ nó nhảy lên cây gỗ mục này rồi dùng tay chèo vào bờ. Con khỉ này hư thân mất nết quá." Lại một lần nữa Hoan đến nhà thày mo xin con Lục Lạc về. Chắc ăn, Hoan nhốt con Lục Lạc trong lồng sắt. Bác Hàn nhìn, chỉ thở dài. Tôi thấy con vật bị gông cùm, tù tội, thương quá. Khổ thân con Lục Lạc! Đi theo tiếng gọi của bạn tình mà nên nông nỗi này.

Đêm hôm đó, tôi lại nghe tiếng khỉ gọi bạn tình khản giọng. Rạng sáng, nghe tiếng khỉ kêu rất thảm. Con Lục Lạc có chuyện gì chăng? Tôi nóng ruột, vùng dậy bơi thuyền ra đảo Khỉ.

Những điều tôi linh cảm đã xảy ra. Một cây gỗ khô táp vào sát đảo Khỉ. Bác Hàn và Hoan đã đứng bên lồng sắt. Tôi kinh ngạc quá. Đầu con Lục Lạc choe choét máu, hai bàn tay xước sát. Và con khỉ cái của thày mo đang nhai lá đắp vào các vết thương con Lục Lạc. Lòng tôi rưng rưng, thương con Lục Lạc phá chuồng ra ngoài với bạn tình, thương con khỉ cái suông rừng, vượt đầm đi theo tiếng gọi của tình yêu.

Cha tôi biết tôi yêu Hoan. Bác Hàn và cha tôi yêu cầu Hoan phải rời khỏi đảo Khỉ và Trạm kiểm lâm ngay. Cha tôi không muốn con gái mình dính vào anh nghệ sỹ xiếc thú đã có vợ. Tôi oan ức. Tôi khóc. Tình yêu của tôi dành cho Hoan trong sáng, tự nhiên đến. Tôi có thể không nghe lời cha để yêu anh nghệ sỹ, chứ tôi không thể chống lại cha để lấy người đã có vợ. Hoan lặng lẽ ôm con Lục Lạc bị thương rời khỏi Trạm kiểm lâm, không nói lời chia tay cùng tôi. Con khỉ cái của thày mo mất bạn tình. Và từ đó chúng tôi bặt tin nhau...

Tim tôi chợt nhói đau. Tôi lại nghĩ đến chồng. Chồng tôi chưa biết chuyện tôi và Hoan. Chồng tôi và Hoan như hai thái cực âm dương thỏi nam châm. Hoan càng lung linh, vụt sáng bao nhiêu thì chồng tôi càng tối tăm, mờ mịt bấy nhiêu. Có lúc tôi tự hỏi: Nếu Hoan đến bây giờ vẫn chưa có vợ, chuyện gì sẽ xảy ra với tôi. Tôi có chống lại ý cha để lấy chàng nghệ sỹ hào hoa kia không? Bây giờ, Hoan đang biểu diễn ở dưới kia, vẫn phong độ, tài hoa. Hoan đang chỉ roi mềm cho đàn khỉ đi đến tận nơi chào khán giả. Tuyệt quá! Con Lục Lạc vẫy tay còn chín con khỉ cái nhún chân, tay cầm váy xoè ra chào khán giả. Khán giả vỗ tay nồng nhiệt. Đàn khỉ nhấc mũ trên đầu chìa đến tận mặt người xem. Các bà các cô móc ví lấy tiền lẻ bỏ vào mũ. Bọn trẻ con hò reo tung kẹo tới tấp, có đứa tung cả gói cho đàn khỉ bắt. Hoan sung sướng cũng ngả mũ cúi gập người chào khán giả. Rạp hát ồn ào như muốn vỡ tung. Chỉ đến khi Hoan ne được đàn khỉ chạy vào phòng chờ, phông từ cánh gà kéo ra để thay tiết mục khác thì tiếng vỗ tay mới hết.

Lồng ngực tôi như sắp vỡ ra. Tôi đứng dậy chạy ngay vào phòng chờ biểu diễn với Hoan. Tôi muốn chúc mừng anh. Tôi muốn được ngắm nhìn anh thật kỹ. Tôi muốn được lao vào lòng anh như ngày nào ở cửa rừng.

Tôi bị bất ngờ. Bàng hoàng, tôi đứng nhìn và bắt gặp Hoan đang bốc những đồng tiền lẻ trong mũ các con khỉ, bỏ vào túi. Hoan càu nhàu móc từng đồng tiền lẻ trong tay con Lục Lạc...

- Anh làm cái trò gì thế? - Có tiếng ai đó hỏi. Chắc là một đồng nghiệp của Hoan. Hoan đáp:

- Một trò đời. 

- Tối nay có được khá không?

Giọng Hoan bực dọc, cáu kỉnh:

- Dân tỉnh lẻ nghèo bỏ mẹ. Toàn tiền hai trăm đồng rách.

Hình ảnh con Lục Lạc và Hoan mờ nhoè trong mắt. Tôi lặng lẽ quay đầu. Ra khỏi rạp hát, tôi thất thểu bước, nước mắt cứ trào ra.