Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI. Bài 3: Đánh giá tác động toàn diện trước khi mở cửa
Việt Nam không có nghĩa vụ phải mở cửa vô điều kiện thị trường phân phối thuốc nhập khẩu theo các hiệp định thương mại tự do. Để bảo đảm an ninh y tế và quyền lợi người bệnh, giải pháp căn cơ hiện nay là giữ ổn định "van điều tiết" tại Điều 53a Luật Dược, đồng thời nâng cấp năng lực hệ thống phân phối nội địa.
Không có áp lực bắt buộc từ các điều ước quốc tế
Một luồng ý kiến ủng hộ mở rộng quyền phân phối cho FIE thường viện dẫn yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và nguyên tắc không phân biệt đối xử trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Tuy nhiên, xét về mặt pháp lý quốc tế, cần phân biệt rạch ròi giữa "quyền nhập khẩu thuốc" và "quyền phân phối thuốc" trong lãnh thổ Việt Nam. Việc Việt Nam cam kết cho phép doanh nghiệp nước ngoài nhập khẩu dược phẩm không đồng nghĩa với nghĩa vụ phải cho phép doanh nghiệp đó bán trực tiếp thuốc nhập khẩu đến tay người tiêu dùng hoặc cơ sở khám chữa bệnh.

Cụ thể, tại Điều 2.15 Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), cơ chế được thiết lập là cho phép FIE nhập khẩu thuốc và bán thuốc nhập khẩu cho các nhà phân phối hoặc nhà bán buôn có quyền phân phối tại Việt Nam, đồng thời bảo lưu đầy đủ Biểu cam kết dịch vụ của Việt Nam tại Phụ lục 8-B. Quy định này hoàn toàn không tạo ra bất kỳ nghĩa vụ pháp lý nào buộc Việt Nam phải mở rộng quyền bán trực tiếp đến bệnh viện cho thuốc chỉ nhập khẩu. Tương tự, trong khuôn khổ WTO, CPTPP hay Hiệp định Việt Nam – EFTA, nguyên tắc đối xử quốc gia (NT) hay tối huệ quốc (MFN) không thể bị suy diễn thành việc xóa bỏ mọi điều kiện kinh doanh chuyên ngành đối với mặt hàng nhạy cảm liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Hơn nữa, quy định tại Điều 53a Luật Dược hợp nhất không hề mang tính phân biệt đối xử theo quốc tịch nhà đầu tư. Pháp luật áp dụng thống nhất cho mọi doanh nghiệp FDI, chỉ phân định phạm vi quyền kinh doanh dựa trên một tiêu chí khách quan duy nhất: doanh nghiệp có đầu tư sản xuất, đặt gia công hoặc chuyển giao công nghệ tại Việt Nam hay không.
Ngay cả Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị khi đề cập đến việc rà soát, mở rộng tiếp cận thị trường cho nhà đầu tư nước ngoài (Tiểu mục 1.2 Mục III) cũng đặt ra điều kiện tiên quyết: việc mở rộng phải có lộ trình phù hợp, dựa trên cơ sở đánh giá đầy đủ, toàn diện các tác động kinh tế và xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết không đánh đổi an sinh xã hội và an ninh kinh tế để lấy tăng trưởng thương mại đơn thuần. Vì vậy, nếu không có nghĩa vụ quốc tế bắt buộc, Việt Nam không nên tự nguyện mở cửa thị trường phân phối thuốc nhập khẩu khi chưa chứng minh được lợi ích đối ứng rõ ràng cho người bệnh và hệ thống y tế.

Kinh nghiệm quốc tế trong bảo vệ an ninh dược phẩm
Thực tiễn quản lý dược phẩm tại các quốc gia trong khu vực cũng cho thấy sự thận trọng cao độ khi điều tiết khâu phân phối. Điển hình như Trung Quốc, dù thực hiện mở cửa thị trường phân phối dược phẩm nhưng nước này áp đặt các cơ chế kiểm soát chuỗi cung ứng và giá thuốc cực kỳ nghiêm ngặt. Từ năm 2017, Trung Quốc triển khai cơ chế “Hai hóa đơn” (Two-Invoice System), quy định trong chuỗi cung ứng từ nhà sản xuất (hoặc đơn vị nhập khẩu đầu mối) đến bệnh viện chỉ được phép có tối đa một nhà phân phối trung gian nhằm minh bạch hóa cấu thành giá và ngăn chặn hành vi thổi giá qua nhiều tầng nấc. Tiếp đó, từ năm 2018, nước này áp dụng chính sách mua sắm tập trung theo khối lượng (VBP) giúp giảm giá thuốc trung bình khoảng 50% qua 9 đợt đấu thầu, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với bài toán giám sát chất lượng thuốc generic và bảo đảm khả năng tiếp cận thuốc biệt dược gốc. Bài học rút ra là mọi chính sách điều chỉnh kênh phân phối đều phải lấy việc kiểm soát chuỗi cung ứng, minh bạch giá và bảo đảm an ninh nguồn thuốc làm trọng tâm, chứ không đơn thuần là nới lỏng điều kiện kinh doanh cho doanh nghiệp nhập khẩu.

Trên cơ sở các phân tích toàn diện về pháp lý, kinh tế và an ninh y tế, các chuyên gia và cơ quan nghiên cứu chính sách đã đưa ra hệ thống kiến nghị trọng tâm gửi tới Quốc hội và Chính phủ nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý phân phối dược phẩm:
Thứ nhất, trước mắt cần giữ ổn định nguyên tắc phân định quyền tại Điều 53a Luật Dược, chưa bổ sung quyền bán buôn trực tiếp thuốc nhập khẩu đến cơ sở khám chữa bệnh cho FIE chỉ thực hiện hoạt động nhập khẩu. Song song đó, cần rà soát, bãi bỏ các rào cản hành chính để các FIE đã đầu tư sản xuất, đặt gia công hoặc chuyển giao công nghệ tại Việt Nam được thực thi đầy đủ và thuận lợi nhất quyền phân phối trực tiếp mà pháp luật đã trao.
Thứ hai, kiên định chuyển trọng tâm chính sách sang hỗ trợ dựa trên kết quả đầu tư có thể kiểm chứng thực tế. Cần ban hành bộ tiêu chí minh bạch về dây chuyền sản xuất đạt chuẩn GMP, danh mục sản phẩm chuyển giao công nghệ, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và năng lực nghiên cứu phát triển (R&D); tuyệt đối không dùng cam kết xây dựng nhà máy trên giấy để thay thế điều kiện sản xuất thực tế.
Thứ ba, tuân thủ nghiêm quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, tổ chức đánh giá tác động chính sách độc lập trước bất kỳ đề xuất sửa đổi nào. Quá trình đánh giá phải lượng hóa trên ít nhất 4 kịch bản (giữ nguyên pháp luật; mở cửa giới hạn theo nhóm thuốc thiết yếu; thí điểm có điều kiện; mở cửa diện rộng) với bộ chỉ số cụ thể về giá thuốc cuối cùng đến tay người bệnh, mức tiết kiệm thực tế cho Quỹ BHYT, tác động đến các hợp đồng chuyển giao công nghệ hiện hữu và khả năng ứng phó khi đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thứ tư, việc duy trì giới hạn phân phối với FIE nhập khẩu không phải là bảo hộ vô điều kiện cho doanh nghiệp nội địa, mà phải đi đôi với chiến lược nâng cấp mạnh mẽ hệ thống phân phối trong nước theo chuẩn quốc tế (GDP/GSP). Nhà nước cần đầu tư phát triển chuỗi lạnh, trung tâm logistics dược và hệ thống liên thông dữ liệu số từ giá nhập khẩu – giá bán buôn – giá trúng thầu để ngăn chặn độc quyền, thao túng giá.
Thứ năm, đối với các loại thuốc hiếm, thuốc điều trị chuyên sâu, thuốc cấp cứu mà trong nước chưa sản xuất được, cần cải cách mạnh mẽ thủ tục đăng ký lưu hành, cơ chế mua sắm khẩn cấp và dự báo nhu cầu để bảo đảm người bệnh luôn được tiếp cận thuốc kịp thời, an toàn.
Thứ sáu, giao các cơ quan chuyên môn rà soát toàn diện các cam kết trong WTO, EVFTA, CPTPP và các hiệp định thương mại liên quan, công bố công khai dư địa chính sách của Việt Nam trong việc bảo vệ năng lực sản xuất dược nội địa.

Sự thận trọng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn hôm nay không loại trừ khả năng mở cửa có điều kiện trong tương lai, khi Việt Nam đã có đủ năng lực quản lý, hạ tầng logistics đồng bộ và bằng chứng rõ ràng về lợi ích vượt trội cho người bệnh. Còn hiện tại, thông điệp chính sách cần được khẳng định nhất quán: muốn được hưởng đặc quyền tiếp cận trực tiếp bệnh viện, doanh nghiệp FDI phải tạo ra giá trị sản xuất và chuyển giao công nghệ thực chất ngay tại Việt Nam.