Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI. Bài 2: Rủi ro khép kín chuỗi giá
Trao quyền phân phối trực tiếp thuốc nhập khẩu cho doanh nghiệp FDI trước khi hình thành năng lực sản xuất thực tế không chỉ đi ngược tinh thần Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị, mà còn tiềm ẩn nguy cơ khép kín chuỗi giá, chuyển giá và làm suy yếu hạ tầng logistics dược quốc gia.
Không thể dùng "cam kết tương lai" để đổi lấy quyền phân phối hiện tại
Một trong những phương án được đặt ra nhằm dung hòa đề xuất mở rộng quyền phân phối là cho phép FIE nhập khẩu được bán trực tiếp thuốc đến bệnh viện nếu doanh nghiệp có "cam kết đầu tư" sản xuất hoặc chuyển giao công nghệ tại Việt Nam trong tương lai. Tuy nhiên, dưới góc độ lập pháp và quản trị rủi ro, "cam kết đầu tư" và "kết quả đầu tư" là hai trạng thái pháp lý hoàn toàn khác nhau. Một doanh nghiệp đăng ký dự án, cam kết tiến độ giải ngân hay dự kiến xây nhà máy không đồng nghĩa với việc đã hình thành năng lực sản xuất thực tế hay đã chuyển giao thành công công nghệ đối với một sản phẩm thuốc cụ thể.
Nhìn rộng ra định hướng thu hút đầu tư nước ngoài của Đảng, ngày 8-6-2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành. Tại điểm 3 và điểm 6 Mục I, Nghị quyết xác định rõ yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia; chuyển dần từ ưu đãi theo đầu vào sang hỗ trợ gắn với kết quả thực hiện cam kết, lấy kết quả đóng góp thực chất làm thước đo chủ yếu. Đặc biệt, Tiểu mục 1.2 Mục III của Nghị quyết yêu cầu phải xây dựng cơ chế hậu kiểm, thu hồi ưu đãi, hỗ trợ nếu nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết.

Đối chiếu với khung tư duy chiến lược này, quy định tại Điều 53a Luật Dược hợp nhất chính là hình mẫu chuẩn mực của nguyên tắc "quyền đi sau kết quả": FIE chỉ được hưởng đặc quyền phân phối trực tiếp đến cơ sở khám chữa bệnh khi sản phẩm đã được sản xuất, gia công hoặc chuyển giao công nghệ thực tế tại Việt Nam.
Nếu chấp thuận trao quyền phân phối trực tiếp cho thuốc chỉ nhập khẩu dựa trên những lời hứa đầu tư trong tương lai, chính sách sẽ bị đảo ngược trình tự thành "trao lợi thế trước, chờ kết quả sau". Trong lĩnh vực đặc thù như dược phẩm, một khi doanh nghiệp nước ngoài đã ký kết hợp đồng trúng thầu và thiết lập mạng lưới cung ứng thuốc trực tiếp vào các bệnh viện, nếu sau vài năm họ không thực hiện cam kết xây dựng nhà máy, cơ quan quản lý nhà nước gần như không thể áp dụng biện pháp "hậu kiểm, thu hồi" quyền phân phối. Bởi lẽ, việc thu hồi đột ngột quyền cung ứng của nhà thầu đang cấp thuốc sẽ gây đứt gãy nguồn thuốc điều trị, đẩy rủi ro và thiệt hại trực tiếp về phía người bệnh và hệ thống bệnh viện.
Phân tán nguồn hàng logistics quốc gia
Bên cạnh việc đi ngược nguyên tắc ưu đãi theo kết quả thực chất, đề xuất mở rộng quyền phân phối trực tiếp cho FIE nhập khẩu còn làm gia tăng rủi ro mà Nghị quyết số 10-NQ/TW đã đặc biệt cảnh báo. Tại điểm 5 Mục III, Nghị quyết yêu cầu tăng cường các biện pháp phòng, chống chuyển giá, gian lận thương mại, kiểm soát chặt chẽ các giao dịch liên kết có rủi ro cao.
Trong ngành dược, khi một doanh nghiệp FIE vừa trực tiếp nhập khẩu thuốc từ công ty mẹ hoặc các chi nhánh liên kết ở nước ngoài, vừa trực tiếp tham gia đấu thầu và bán hàng thẳng cho bệnh viện, toàn bộ chuỗi hình thành giá từ giá xuất xưởng ở nước ngoài đến giá thanh toán tại cơ sở y tế sẽ nằm khép kín trong nội bộ một tập đoàn đa quốc gia. Khi thiếu sự tham gia độc lập của các nhà phân phối trung gian trong nước, giá khai báo nhập khẩu từ bên liên kết rất dễ trở thành công cụ điều tiết lợi nhuận (chuyển giá). Hệ quả là nguồn tiền chi trả khổng lồ từ Quỹ Bảo hiểm y tế và ngân sách nhà nước có thể chảy ra nước ngoài thông qua giá vốn nhập khẩu bị đẩy cao, trong khi cơ quan thuế và y tế rất khó kiểm soát cấu thành chi phí thực tế.

Hơn nữa, không nên ngộ nhận rằng việc cho phép FIE bán trực tiếp cho bệnh viện sẽ giúp bảo đảm nguồn cung thuốc tốt hơn trong các tình huống khẩn cấp. Bài học từ cuộc khủng hoảng khan hiếm vắc-xin và thuốc điều trị trong đại dịch Covid-19 cho thấy, khi thị trường thế giới biến động, quyền quyết định sản xuất và phân bổ nguồn hàng cho quốc gia nào hoàn toàn phụ thuộc vào chiến lược toàn cầu của tập đoàn mẹ ở nước ngoài, chứ không phụ thuộc vào việc công ty con tại Việt Nam có giấy phép bán trực tiếp cho bệnh viện hay không. Trái lại, khi một tập đoàn nắm giữ đồng thời nguồn cung độc quyền (đặc biệt là thuốc biệt dược gốc, thuốc chuyên khoa ít có sản phẩm thay thế) và quan hệ thương mại trực tiếp với bệnh viện, mức độ tập trung thị trường sẽ tăng cao, làm gia tăng nguy cơ thao túng điều kiện bán hàng và gây khó khăn cho công tác kiểm soát cạnh tranh.
Ở góc độ hạ tầng chuỗi cung ứng, đề xuất này cũng bộc lộ sự thiếu nhất quán với định hướng hiện đại hóa hệ thống phân phối dược quốc gia. Hiện Bộ Y tế đang xây dựng Đề án “Hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ đối với hệ thống phân phối dược giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035”, trong đó xác định nhiệm vụ trọng tâm là phát triển logistics dược, chuỗi lạnh và thành lập 2 trung tâm logistics phân phối dược phẩm quy mô lớn tại hai miền.
Tại buổi làm việc ngày 2/11/2026 về phát triển logistics quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ yêu cầu phát triển logistics phải gắn với năng lực tự chủ, sức chống chịu của nền kinh tế và tránh đầu tư trung tâm logistics khi chưa xác định rõ nguồn hàng. Trong bối cảnh thuốc nhập khẩu đang chiếm tới 54% giá trị thị trường dược phẩm Việt Nam, nếu cho phép các FIE tự tổ chức kênh phân phối trực tiếp riêng lẻ đến từng bệnh viện thay vì kết nối qua mạng lưới phân phối và logistics dược trong nước, dòng hàng sẽ bị phân tán. Điều này không chỉ làm giảm quy mô khai thác và hiệu quả đầu tư của các trung tâm logistics dược quốc gia, mà còn làm suy yếu khả năng giám sát, điều phối tập trung toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc của Nhà nước khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh.