Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI. Bài 1: Đánh đổi công cụ thu hút sản xuất lấy kênh bán hàng nhập khẩu?

Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI.
Bài 1: Đánh đổi công cụ thu hút sản xuất lấy kênh bán hàng nhập khẩu?

Đề xuất mở rộng quyền phân phối trực tiếp thuốc nhập khẩu đến bệnh viện cho doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIE) không đơn thuần là điều chỉnh phương thức kinh doanh dược phẩm. Nếu cào bằng quyền lợi giữa nhà đầu tư bỏ vốn xây nhà máy, chuyển giao công nghệ trong nước với doanh nghiệp chỉ thuần túy nhập khẩu thành phẩm, Việt Nam có nguy cơ tự làm suy yếu công cụ thúc đẩy tự chủ dược phẩm và bảo đảm an ninh y tế quốc gia.

Bài toán tự chủ phía sau con số nhập khẩu 4,3 tỷ USD

Thuốc không phải là hàng hóa thương mại thông thường mà là mặt hàng thiết yếu gắn trực tiếp với sinh mạng con người và an ninh y tế quốc gia. Khả năng chủ động nguồn cung thuốc không chỉ quyết định chất lượng khám, chữa bệnh hằng ngày mà còn mang tính sống còn trong các tình huống khẩn cấp như dịch bệnh bùng phát, thiên tai, thảm họa hay đứt gãy chuỗi cung ứng do xung đột địa chính trị toàn cầu.

Nhận thức rõ tầm quan trọng này, ngay tại Điều 7 Luật Dược hợp nhất, Nhà nước đã xác định chính sách nhất quán: không chỉ bảo đảm cung ứng đủ, kịp thời thuốc có chất lượng, giá hợp lý mà còn phải có chính sách ưu đãi, hỗ trợ để phát triển ngành công nghiệp dược thành ngành công nghiệp mũi nhọn. Trọng tâm của chiến lược là sản xuất thuốc, nguyên liệu làm thuốc, thuốc mới, vắc-xin, sinh phẩm, thuốc công nghệ cao và thuốc generic đầu tiên ngay tại Việt Nam.

Tinh thần này tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ tại Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thay mặt ký ban hành. Nghị quyết thẳng thắn chỉ ra một trong những điểm nghẽn lớn của hệ thống y tế Việt Nam hiện nay là năng lực sản xuất, cung ứng thuốc, vật tư, thiết bị y tế còn hạn chế và phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. Để khắc phục, mục III.5 của Nghị quyết yêu cầu tập trung phát triển công nghiệp dược, bảo đảm tự chủ về vắc-xin, thuốc và thiết bị y tế; đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao công nghệ sản xuất sinh phẩm, nguyên liệu làm thuốc và hình thành khu công nghiệp dược phẩm vào năm 2030.

Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI.
Bài 1: Đánh đổi công cụ thu hút sản xuất lấy kênh bán hàng nhập khẩu?

Cụ thể hóa định hướng chiến lược trên, tại Quyết định số 1165/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra các chỉ tiêu định lượng rõ ràng đến năm 2030: thuốc sản xuất trong nước phải đáp ứng khoảng 80% nhu cầu sử dụng và chiếm 70% giá trị thị trường; tự sản xuất được 20% nhu cầu nguyên liệu; vắc-xin trong nước đáp ứng 100% nhu cầu tiêm chủng mở rộng và 30% tiêm chủng dịch vụ; đồng thời tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất ít nhất 100 thuốc biệt dược gốc, vắc-xin, sinh phẩm mà Việt Nam chưa sản xuất được.

Nhìn vào bức tranh thực tế, ngành Dược Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận khi trong năm 2025 có 67 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu thuốc và nguyên liệu làm thuốc với kim ngạch khoảng 312 triệu USD, cùng 22 sản phẩm biệt dược gốc đã và đang được chuyển giao công nghệ từ các tập đoàn đa quốc gia. Tuy nhiên, theo thông tin Bộ trưởng Bộ Y tế công bố ngày 7-8-2026, thuốc sản xuất trong nước tuy đáp ứng khoảng 60% số lượng thuốc sử dụng nhưng mới chỉ chiếm khoảng 46% tổng giá trị thị trường. Trong khi đó, thống kê sơ bộ của Cục Hải quan cho thấy kim ngạch nhập khẩu dược phẩm năm 2025 ước đạt tới 4,3 tỷ USD.

Khoảng cách chênh lệch lớn giữa tỷ trọng số lượng (60%) và tỷ trọng giá trị (46%) cho thấy Việt Nam vẫn đang phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung nước ngoài ở các phân khúc thuốc có giá trị kinh tế và hàm lượng công nghệ cao. Trong bối cảnh đó, việc gia tăng thêm các đầu mối phân phối thuốc nhập khẩu tự thân không làm tăng năng lực tự chủ dược phẩm quốc gia, bởi nhập khẩu và phân phối thành phẩm không thể thay thế cho năng lực nghiên cứu, sản xuất và làm chủ công nghệ trong nước.

Nguy cơ triệt tiêu "đòn bẩy" thu hút đầu tư công nghệ cao

Để giải quyết bài toán phụ thuộc nhập khẩu, Quốc hội đã thiết kế một cơ chế pháp lý đầy chủ đích tại Điều 53a Luật Dược hợp nhất. Theo đó, pháp luật Việt Nam không đóng cửa hay cấm doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIE) kinh doanh dược phẩm, mà phân định rạch ròi phạm vi quyền dựa trên loại hình hoạt động và mức độ đóng góp thực tế.

Cụ thể, điểm a khoản 2 Điều 53a cho phép FIE đầu tư cơ sở sản xuất thuốc, nguyên liệu làm thuốc được bán buôn, giao nhận, vận chuyển trực tiếp đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đối với các sản phẩm do chính cơ sở sản xuất, đặt gia công hoặc chuyển giao công nghệ tại Việt Nam. Ngược lại, điểm a khoản 3 Điều 53a quy định FIE chỉ thực hiện hoạt động nhập khẩu chỉ được bán buôn thuốc do mình nhập khẩu cho các cơ sở có quyền phân phối tại Việt Nam, không được bán trực tiếp cho bệnh viện và không được can thiệp, áp đặt giá bán hay thao túng hệ thống phân phối của doanh nghiệp khác.

Đây chính là "đòn bẩy" chính sách tinh tế mà Nhà nước tạo ra để khuyến khích các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia dịch chuyển dòng vốn đầu tư thực chất vào Việt Nam. Bởi lẽ, đầu tư xây dựng nhà máy đạt chuẩn quốc tế, phát triển dây chuyền sản xuất thuốc biệt dược gốc, sinh phẩm hay chuyển giao công nghệ đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, thời gian thu hồi vốn kéo dài và chịu nhiều rủi ro hơn rất nhiều so với việc chỉ nhập khẩu thành phẩm từ nhà máy ở nước ngoài về tiêu thụ.

Mở rộng quyền phân phối thuốc cho doanh nghiệp FDI.
Bài 1: Đánh đổi công cụ thu hút sản xuất lấy kênh bán hàng nhập khẩu?

Nếu nay chấp thuận đề xuất mở rộng quyền phân phối trực tiếp đến bệnh viện cho cả nhóm FIE chỉ thuần túy nhập khẩu thuốc, sự khác biệt về quyền tiếp cận thị trường vốn được thiết kế để ưu tiên nhà đầu tư sản xuất sẽ bị xóa nhòa. Khi quyền lợi thương mại được cào bằng mà không đi kèm nghĩa vụ đầu tư hạ tầng sản xuất, các tập đoàn đa quốc gia sẽ không còn động lực tài chính để xây dựng nhà máy mới tại Việt Nam.

Nguy hiểm hơn, chính sách này còn đe dọa trực tiếp đến các dự án chuyển giao công nghệ và hợp đồng gia công hiện hữu. Các doanh nghiệp dược Việt Nam đang hợp tác với đối tác nước ngoài để tiếp nhận công nghệ sản xuất thuốc biệt dược gốc sẽ đối mặt với nguy cơ bị đối tác thu hẹp danh mục chuyển giao, bởi tập đoàn mẹ hoàn toàn có thể lựa chọn phương án duy trì sản xuất tại nhà máy ở nước ngoài và tự tổ chức đưa thuốc thành phẩm vào bán trực tiếp cho các bệnh viện tại Việt Nam.

Ngoài ra, xét trên khía cạnh hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT), việc mở rộng quyền phân phối trực tiếp cho FIE chưa có bất kỳ bằng chứng thực tế nào chứng minh sẽ giúp giảm giá thuốc hay tiết kiệm chi phí hơn. Thực tế đấu thầu thuốc tập trung theo Thông tư số 40/2025/TT-BYT cho thấy, nếu phương thức cung ứng thiếu cơ chế điều tiết linh hoạt khi nhu cầu điều trị biến động, các cơ sở y tế vẫn đối mặt với nguy cơ tồn kho kéo dài, tăng chi phí bảo quản hoặc thuốc cận hạn, hết hạn, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực công ngay cả khi giá trúng thầu ban đầu có lợi. Do đó, không thể lấy việc mở rộng quyền đưa thuốc nhập khẩu vào thị trường làm thước đo phát triển của ngành Dược.

Vũ Vân Anh