Mở lối cho sự sống, nhưng không hạ thấp hàng rào bảo vệ trẻ em

Những cuộc chờ đợi không thể kéo dài...

Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Nhưng sau 20 năm, Luật năm 2006 bộc lộ khoảng trống: Điều 5 chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể, còn khoản 5 Điều 11 cấm lấy mô, bộ phận cơ thể ở người sống dưới 18 tuổi. Người dưới 18 tuổi vì thế chưa được hiến mô tái sinh khi còn sống hay hiến mô, tạng sau khi qua đời.

Theo Bộ Y tế, mỗi năm trẻ em Việt Nam cần khoảng 55 ca ghép gan, 60 ca ghép thận; danh sách chờ ghép gan tích lũy có khoảng 200 bệnh nhi. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, GS.TS Trần Minh Điển cho biết khoảng 60 trẻ đang chờ ghép gan, trong đó 25 trẻ có nguy cơ tử vong trong 3-5 tháng.

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cho biết trong 57 ca ghép gan trẻ em tại bệnh viện, 50 ca lấy một phần gan từ người hiến sống, chủ yếu là cha mẹ; chỉ 7 ca nhận tạng từ người cho chết não. “Không thể lấy tim từ người hiến sống hay chia một trái tim để ghép cho nhiều người”, ông nói. Với ghép tế bào gốc từ người thân, theo Bệnh viện Nhi Trung ương, nhu cầu mới được đáp ứng khoảng 30%, một phần do chưa có cơ chế cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh.

“Mở” có điều kiện, “chặt” bằng nhiều lớp bảo vệ

Tại buổi họp báo của Bộ Y tế về dự thảo luật, Bộ trưởng Đào Hồng Lan khái quát tinh thần dự thảo bằng hai nguyên tắc. “Mở” là mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh, trong đó có bệnh nhi đang cần ghép tạng. “Chặt” là chặt chẽ về điều kiện, các điều khoản cấm, quy trình xác định chết não, đồng thời ngăn chặn thương mại hóa và hành vi trục lợi.

Trước thông tin cho rằng dự thảo đề xuất “lấy tạng từ trẻ em dưới 18 tuổi”, ThS.BS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), cho rằng cách nói này đánh đồng các hình thức hiến khác nhau. Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, dự thảo gồm 7 chương, 39 điều, phân biệt hiến khi còn sống với sau khi qua đời, giữa tạng với mô tái sinh.

Với người còn sống dưới 18 tuổi, dự thảo nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi và mô không tái sinh. Chỉ hiến mô tái sinh, chủ yếu là tế bào gốc tạo máu, mới được xem xét, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được hiến (trừ máu và thành phần máu) cho người thân; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ đẻ hoặc anh, chị, em ruột, và Bộ Y tế đang nghiên cứu thu hẹp còn anh, chị, em ruột. Với hiến sau khi qua đời, dự thảo chỉ cho phép khi người dưới 18 tuổi đã qua đời, được hội đồng chuyên môn độc lập với ê-kíp điều trị, vận động hiến và lấy, ghép tạng xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, có đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến từ trước và có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.

Dự thảo còn thiết lập nhiều lớp bảo vệ. Hiến mô tái sinh phải được cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý; trẻ có quyền phản đối hoặc đổi quyết định bất cứ lúc nào, khi trẻ không đồng ý thì việc hiến phải dừng; trẻ phải đủ sức khỏe và được tư vấn độc lập, phù hợp độ tuổi. Dự thảo cấm lợi dụng giám hộ, nhận nuôi để lấy mô, tạng của trẻ; tạo phôi để lấy tế bào; lấy mô, tạng từ bào thai; tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép tạng trái phép.

Thứ trưởng Hà dẫn Điều 20 Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu, cho phép xem xét hiến mô tái sinh ở người chưa thành niên để điều trị cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến tương hợp và trẻ không phản đối. Theo ông, Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italy, Thái Lan và Malaysia cũng cho phép hiến tạng sau chết não ở người dưới 18 tuổi.

Giới hạn của lòng nhân ái và những điều luật còn phải làm rõ

Góp ý về dự thảo, TS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng hoàn thiện pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người “không chỉ là mở rộng nguồn hiến để cứu chữa người bệnh, mà còn là phép thử đối với khả năng cân bằng giữa quyền được sống, quyền tự quyết về thân thể, lợi ích tốt nhất của trẻ em và trách nhiệm kiểm soát quyền lực trong những quyết định liên quan đến con người”.

Ông nhấn mạnh cần phân biệt rạch ròi hiến khi còn sống và sau khi qua đời. Với người còn sống, việc lấy mô tác động trực tiếp đến sức khỏe và sự toàn vẹn thân thể, nên phải kiểm soát nghiêm ngặt tính tự nguyện, mức độ rủi ro và sự tương xứng giữa lợi ích dự kiến với tổn hại có thể xảy ra. Với người đã qua đời, vẫn còn vấn đề về ý chí của người đã mất và quyền quyết định của gia đình; sự đồng ý của gia đình không thể thay thế mọi điều kiện luật định.

Theo ông, mong muốn cứu người thân không tự nó trao cho cha mẹ quyền định đoạt mọi vấn đề liên quan đến thân thể của trẻ. Ép buộc không phải lúc nào cũng là đe dọa hay bạo lực mà có thể đến từ những quan hệ tình cảm gần gũi nhất: được giải thích rằng người anh hoặc chị sẽ không còn cơ hội sống nếu mình từ chối, trẻ có thể gật đầu vì tình thương, nhưng cũng có thể vì sợ hãi, mặc cảm. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một chữ ký để kết luận sự tự nguyện đã được bảo đảm.

Vấn đề này cũng nằm trong tranh luận về việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi. Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho biết tham vấn trẻ em được quy định tại Điều 37 Hiến pháp năm 2013, Điều 34 Luật Trẻ em năm 2016 cùng các văn bản hướng dẫn, nhưng phụ huynh băn khoăn khi việc lấy ý kiến trực tuyến được thực hiện máy móc, thiếu giải thích phù hợp lứa tuổi. “Ý kiến của trẻ em phải là ý kiến thực sự của chính các em, không bị chi phối hay lợi dụng”, ông nói, đề xuất có thêm chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội đánh giá tính tự nguyện, độc lập, bên cạnh hội đồng y khoa.

Với các ngoại lệ dành cho người chưa thành niên, TS Cường cho rằng nhà làm luật phải trả lời ba câu hỏi: ngoại lệ có mục đích chính đáng không, có thực sự cần thiết không, có biện pháp nào ít hạn chế quyền lợi hơn không. Khả năng tái sinh của mô không đồng nghĩa với can thiệp y khoa không rủi ro, nên loại mô, phạm vi quan hệ gia đình, thời hạn và tiêu chí tìm người hiến trưởng thành thay thế phải được quy định cụ thể ngay trong luật, không giao toàn bộ cho văn bản dưới luật. Với trẻ đã qua đời mà chưa từng đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến, pháp luật cần xác định rõ giới hạn quyền quyết định của gia đình, tránh suy đoán trẻ chắc chắn sẽ đồng ý.

Ông cũng cảnh báo nguy cơ thương mại hóa có thể ẩn dưới việc lợi dụng quan hệ gia đình, giám hộ, nhận nuôi hoặc sự lệ thuộc kinh tế để gây sức ép với trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Theo ông, cần phân biệt phản biện chính sách với hành vi cố ý tạo dựng thông tin sai sự thật: băn khoăn về quyền trẻ em phải được lắng nghe nghiêm túc, còn bịa đặt, xuyên tạc phải bị xử lý nghiêm minh dựa trên chứng cứ. Điều đó gặp lời nhìn nhận của Bộ trưởng Đào Hồng Lan rằng một số quy định hoặc câu chữ của dự thảo có thể chưa thật sự chặt chẽ.

Từ đó, TS Cường kiến nghị bảy yêu cầu: phân định rõ quyền đăng ký nguyện vọng hiến với điều kiện lấy mô, tạng thực tế; quy định chặt chẽ ngay trong luật các ngoại lệ với người chưa thành niên; thiết lập tư vấn tâm lý và hội đồng thẩm định độc lập; minh bạch căn cứ, thẩm quyền lấy mô, tạng sau khi qua đời cùng tính độc lập trong xác định tử vong và điều phối; tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm ép buộc, môi giới trái phép, lợi dụng giám hộ để trục lợi; theo dõi sức khỏe và hỗ trợ tâm lý dài hạn cho người hiến; truyền thông khoa học, không tạo áp lực đạo đức coi từ chối hiến là thiếu tình thương.

"Mở rộng cơ hội sống là trách nhiệm nhân đạo; bảo vệ trẻ là nghĩa vụ pháp lý và đạo đức không thể thỏa hiệp. Với điều kiện rõ ràng, giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình, chính sách có thể nhân văn, an toàn, mở lối cho sự sống mà không gây tổn hại trái pháp luật”, TS Cường nhấn mạnh.