“Miễn dịch số” nằm ở con người, không nằm trong phần mềm

“Một cú click có thể xóa sạch tài sản”

85% người Việt hiện mua sắm trực tuyến, kéo theo rủi ro tội phạm mạng ngày càng gia tăng. Từ đầu năm 2025 đến nay, hơn 125.000 website lừa đảo đã bị phát hiện, gây thiệt hại gần 20.000 tỷ đồng. Trong khi đó, mùa mua sắm cuối năm, “thời điểm vàng” của dân buôn - cũng là “mùa gặt” của tội phạm công nghệ.

Dưới sự chỉ đạo của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) phối hợp cùng TikTok tổ chức Tọa đàm “Nhận diện bẫy lừa - An tâm vui sắm”. Đây là hoạt động trọng điểm trong khuôn khổ Chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến năm 2025”, diễn ra từ tháng 10 đến tháng 12 trên phạm vi toàn quốc, nhằm nâng cao nhận thức của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo nội dung về các chiêu trò lừa đảo thời công nghệ.

Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng NCA nhấn mạnh, các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến đang bước vào giai đoạn bùng phát mạnh nhất, đúng thời điểm nhu cầu mua sắm tăng cao dịp cuối năm. Những bẫy lừa xuất hiện ngày càng dày đặc: giả mạo thương hiệu lớn, mạo danh nhân viên sàn thương mại điện tử, chiêu “sale sốc, hoàn tiền ảo”, lừa thanh toán qua ví điện tử, sử dụng deepfake để tạo niềm tin giả… “Một cú click, một mã QR hay một cuộc gọi video tưởng như quen thuộc cũng có thể khiến người dân mất toàn bộ tài sản chỉ trong vài giây mất cảnh giác”, ông Hiền cảnh báo.

Tại phiên thảo luận, các chuyên gia và doanh nghiệp chia sẻ nhiều dẫn chứng thực tế phản ánh mức độ tinh vi của lừa đảo trực tuyến hiện nay. Người sáng tạo nội dung Ngọc Bamboo cho biết, những kẻ lừa đảo có thể sử dụng AI để sao chép gương mặt và giọng nói của chính các KOL, tạo video deepfake mời chào mua hàng trên fanpage giả mạo. “Đáng lo ngại là nhiều người tiêu dùng mua theo số đông, dựa vào số mắt livestream mà không kiểm tra tính xác thực”, cô nói.

Đại diện TikTok Shop Việt Nam, ông Nguyễn Khánh Toàn cho biết, nền tảng thường xuyên nhận được khiếu nại về các nội dung và kịch bản lừa đảo được đầu tư rất bài bản. Nhiều đối tượng mạo danh nền tảng, mạo danh nhà sáng tạo để dụ khách tham gia “khuyến mãi ảo”, sau đó dẫn dụ người mua giao dịch ngoài hệ thống để chiếm đoạt tiền.

Theo báo cáo an toàn được TikTok công bố, chỉ trong 6 tháng cuối năm 2024, tại Việt Nam nền tảng đã: Xóa 420.000 video lừa đảo (97% do hệ thống chủ động phát hiện); Từ chối 1,6 triệu đơn đăng ký tài khoản nhà bán hàng không đạt tiêu chuẩn; Xóa tính năng thương mại của hơn 700.000 tài khoản; Vô hiệu hóa 450.000 tài khoản bán hàng vi phạm; Gỡ bỏ hơn 90.000 sản phẩm bị hạn chế hoặc cấm.

Đại diện Chi hội Tiếp thị và Công nghệ số (Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam), bà Trần Phượng lưu ý rằng “cơn bão lừa đảo AI” đang khiến nhiều KOL thường xuyên phải đăng bài đính chính vì bị mạo danh. Bà cho rằng cần tăng cường đào tạo và truyền thông, giúp cả doanh nghiệp, nhà sáng tạo nội dung và người tiêu dùng đều biết cách nhận diện trang chính chủ.

Đại diện ví điện tử MoMo cũng cảnh báo hàng loạt hình thức gian lận thanh toán mới, đồng thời cho biết đơn vị đã tăng cường phát hiện sớm và gửi cảnh báo đến người dùng. Theo ông, để đối phó hiệu quả, cần sự phối hợp đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái số: nền tảng mạng xã hội, đơn vị thanh toán, sàn thương mại điện tử, cộng đồng sáng tạo nội dung và chính người dùng. NCA xác định vai trò đồng hành cùng Nhà nước và doanh nghiệp thông qua nhiều sáng kiến như ứng dụng cảnh báo nTrust, nền tảng đào tạo nCademy, hay các chương trình truyền thông an toàn số hướng tới từng nhóm đối tượng. “Chỉ khi tất cả các lực lượng cùng chung tay, chúng ta mới có thể tạo nên một “lá chắn số” đủ mạnh để phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn kịp thời mọi thủ đoạn lừa đảo”, ông Hiền nhấn mạnh.

Hệ sinh thái phòng vệ phải chuyển từ bị động sang chủ động

Trên góc độ cơ quan quản lý, TS Phan Thế Thắng - Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cho rằng chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng kéo theo hàng loạt rủi ro mới. Thời gian qua, việc hiện thực hóa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã được triển khai mạnh mẽ, với nhiều điểm mới đáng chú ý: tăng mức xử lý vi phạm trên không gian mạng; bổ sung quy định quản lý các mô hình kinh doanh mới; hoàn thiện Luật Thương mại điện tử; xây dựng Chiến lược quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030.

Ông Thắng nhấn mạnh, Luật 2023 có cơ chế ưu tiên bảo vệ nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương như người già, trẻ em, phụ nữ mang thai, người khuyết tật hoặc hộ nghèo, những đối tượng dễ trở thành mục tiêu của tội phạm mạng. “Khi hành lang pháp lý, công nghệ phòng vệ và kỹ năng người dùng được kết hợp đồng bộ, việc bảo vệ người tiêu dùng mới đạt hiệu quả thực chất”, ông nói.

Ông Sơn chỉ ra ba nhóm lừa đảo thanh toán trực tuyến phổ biến nhất hiện nay: Giả mạo cửa hàng uy tín; Chiếm đoạt tài khoản và yêu cầu đặt cọc; Giao hàng kém chất lượng hoặc không giao hàng. Bên cạnh đó là các hành vi đánh cắp dữ liệu qua liên kết độc hại, tin nhắn hoặc cuộc gọi mạo danh và chiêu dụ giao dịch ngoài nền tảng.

Để chống lại những “bẫy vô hình nhưng gây thiệt hại hữu hình” này, ông Sơn đề xuất triển khai “Khiên 3 lớp”: Lớp pháp lý, hành lang pháp lý đủ mạnh để răn đe và xử lý tội phạm. Lớp công nghệ, giải pháp phòng vệ từ nền tảng số, ví điện tử, hệ thống thanh toán. Lớp kỹ năng số, trang bị “vắc-xin số” cho người dân thông qua đào tạo và truyền thông.

Ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng Ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và hợp tác quốc tế NCA khẳng định tội phạm mạng đang tận dụng triệt để công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) và deepfake, để giả mạo gương mặt, giọng nói người thân, đánh vào cảm xúc, lòng tin và nỗi sợ của nạn nhân.

Ông Sơn cũng khuyến nghị nguyên tắc “Ba Không - Ba Nhanh”: Ba Không: Không tin tưởng tuyệt đối (kể cả video call), Không cài ứng dụng từ liên kết lạ, Không chuyển tiền khi chưa xác thực. Ba Nhanh: Nhanh tra cứu, Nhanh ngắt kết nối khi bị đe dọa, Nhanh báo cáo cơ quan chức năng. “An toàn không đến từ may mắn mà đến từ sự hiểu biết và chủ động”, ông khẳng định.

Các chuyên gia thống nhất rằng kỹ năng số phổ cập đóng vai trò quyết định. Người trẻ, nhóm dễ thích ứng với công nghệ, cần trở thành “hạt nhân lan tỏa”, hướng dẫn cha mẹ, ông bà nhận diện lừa đảo. NCA đã phát hành cuốn “Cẩm nang An ninh mạng”, được coi là tài liệu hữu ích giúp người tiêu dùng tự bảo vệ mình trong môi trường số.