Luật Thủ đô: Tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chuyển đổi mô hình tăng trưởng thực chất
Đánh giá cao các chính sách đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN,ĐMST&CĐS) của Luật Thủ đô, TS Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của các chính sách này là tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu một cách thực chất.
- Luật Thủ đô đã xác lập nhiều chính sách đột phá trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN,ĐMST&CĐS). Theo ông, điều này có ý nghĩa như thế nào đối với việc hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, dựa trên năng suất, KHCN,ĐMST, kinh tế số đóng góp tối thiểu 40% GRDP trong giai đoạn 2026-2030 của TP Hà Nội?
TS Trần Văn Khải: Theo tôi, ý nghĩa lớn nhất của các chính sách đột phá về KHCN,ĐMST&CĐS trong Luật Thủ đô là tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu một cách thực chất. Tăng trưởng theo chiều sâu không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng vốn, đất đai hay lao động giá rẻ, mà phải dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ, dữ liệu và khả năng đổi mới.
Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN,ĐMST&CĐS quốc gia (Nghị quyết 57), khi văn bản này xem KHCN,ĐMST&CĐS là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Khi Hà Nội đặt mục tiêu kinh tế số chiếm khoảng 40% GRDP vào năm 2030, thì yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng thêm doanh nghiệp công nghệ, mà phải tái cấu trúc cả mô hình tăng trưởng của Thủ đô.
Ở góc độ công cụ chính sách, Luật Thủ đô đi đúng vào những “nút thắt” cản trở tăng trưởng theo chiều sâu nhiều năm qua. Điển hình, Điều 18 của Luật cho phép phân bổ và sử dụng ngân sách linh hoạt, kịp thời, hiệu quả, dựa trên kết quả đầu ra; cho phép xây dựng quỹ phát triển KHCN&ĐMST; quỹ đầu tư mạo hiểm từ ngân sách TP vận hành theo cơ chế thị trường; hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu; phát triển tài sản số; chia sẻ dữ liệu công – tư; quản trị dựa trên dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo; ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn cao hơn hoặc chưa có chuẩn quốc gia.
Điều 19 tạo hành lang pháp lý cho thử nghiệm có kiểm soát. Điều 20 mở không gian phát triển cho các khu công nghệ cao và xác lập vai trò đặc biệt của Hòa Lạc.
Điều 25 và Điều 26 lại giải quyết 2 điều kiện quyết định của tăng trưởng chiều sâu là nhân lực chất lượng cao và ưu đãi có chọn lọc để hút doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, chuyên gia, nhà khoa học. Đó là những công cụ rất “trúng” vào bản chất của mô hình tăng trưởng mới.
Ý nghĩa của các chính sách này đối với mục tiêu kinh tế số đóng góp tối thiểu 40% GRDP là hết sức rõ ràng. Theo thông tin chính thức của TP, giai đoạn 2021-2025, kinh tế số của Hà Nội mới ở khoảng 23% GRDP; trong khi kế hoạch 2026-2030 đặt mục tiêu đạt 40%. Như vậy, Thủ đô không thể đi theo lối mòn tăng dần thông thường, mà phải có bước nhảy vọt về chất.
Muốn vậy, không chỉ khu vực công nghệ số phải tăng trưởng nhanh hơn, mà toàn bộ nền kinh tế đô thị phải được “số hóa”, “dữ liệu hóa” và “đổi mới hóa”: từ dịch vụ công, logistics, y tế, giáo dục, tài chính, thương mại, giao thông đến công nghiệp văn hóa và quản trị đô thị.
Khi Luật cho phép Hà Nội áp dụng cơ chế sandbox, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, chấp nhận rủi ro có kiểm soát, ưu tiên mua sắm đổi mới sáng tạo, thu hút nhân tài và phát triển sản phẩm công nghệ số, thì Luật đang trực tiếp tạo ra hạ tầng pháp lý để kinh tế số không chỉ là một khu vực ngành, mà trở thành phương thức tăng trưởng của cả nền kinh tế Thủ đô.
Tôi cho rằng có thể diễn đạt ngắn gọn thế này: các chính sách đột phá của Luật Thủ đô có ý nghĩa vì chúng làm thay đổi hàm sản xuất của Hà Nội. Thay vì dựa nhiều vào tài nguyên hữu hạn, Hà Nội được tạo điều kiện dựa nhiều hơn vào tài nguyên vô hạn là tri thức, dữ liệu, công nghệ và năng lực sáng tạo của con người.
Một khi KHCN,ĐMST&CĐS được tích hợp vào hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực, phát triển doanh nghiệp và quản trị đô thị, thì tăng trưởng của Hà Nội sẽ không chỉ nhanh hơn, mà còn bền hơn, sạch hơn và có sức cạnh tranh dài hạn mạnh hơn.
Đó chính là nền tảng để chuyển mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, đúng chủ trương của Đảng, đúng yêu cầu phát triển của Thủ đô và đúng mục tiêu TP đã đặt ra cho giai đoạn 2026-2030.
- Để các chính sách đi vào cuộc sống nhanh chóng và phát huy hiệu quả, theo ông, chính quyền TP cần làm gì, đặc biệt là việc thực thi các chính sách về KHCN,ĐMST&CĐS?
TS Trần Văn Khải: Để các chính sách của Luật Thủ đô nhanh chóng đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, theo tôi, việc đầu tiên chính quyền TP phải làm là chuyển thật nhanh từ trạng thái “chuẩn bị chính sách” sang trạng thái “tổ chức thi hành theo chương trình hành động có sản phẩm cụ thể”.
Việc thứ hai là phải lấy dữ liệu làm trọng tâm của triển khai. Kế hoạch 02-KH/BCĐTW đã chỉ rất rõ yêu cầu về liên thông, đồng bộ, không gián đoạn, trong đó nhấn mạnh nguyên tắc dữ liệu phải “đúng – đủ – sạch – sống – thống nhất – dùng chung”, đồng thời đặt ra các chỉ tiêu cụ thể về tích hợp dịch vụ công, xử lý hồ sơ trực tuyến, số hóa hồ sơ và hoàn thiện các cơ sở dữ liệu trọng yếu.
Thực tiễn Hà Nội cũng cho thấy TP đang xác định hoàn thiện dữ liệu là nhiệm vụ then chốt; đã ủy quyền 636 thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết nhiều thủ tục từ 3-5 ngày, tỷ lệ giải quyết đúng và trước hạn đạt 95,77%.
Theo tôi, từ nền tảng đó, Hà Nội phải đi tiếp 3 việc là làm sạch và kết nối các cơ sở dữ liệu dùng chung của TP; chuẩn hóa quy trình số trong toàn bộ dịch vụ công; và triển khai các mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, trí tuệ nhân tạo ở những lĩnh vực tạo hiệu quả nhanh như quy hoạch, giao thông, môi trường, y tế và hành chính công.
Việc thứ ba là phải tổ chức thực thi theo tinh thần hệ sinh thái, chứ không triển khai rời rạc từng chính sách lẻ. TP cần sớm hình thành đầu mối điều phối đủ mạnh cho lĩnh vực KHCN,ĐMST&CĐS; đồng thời gắn trách nhiệm rất rõ cho từng sở, ngành.
Cùng với đó là cơ chế đặt hàng các “bài toán lớn” của Thủ đô cho doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học; sớm vận hành quỹ phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm; hình thành quy trình thử nghiệm có kiểm soát minh bạch, nhanh nhưng an toàn; và xây dựng chính sách đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia, nhà khoa học, nhân lực số chất lượng cao.
Việc thứ tư, và cũng là điều tôi đặc biệt nhấn mạnh, là phải đi đôi giữa đột phá và kiểm soát rủi ro. Luật đã mở rộng không gian thử nghiệm, chấp nhận rủi ro, giao quyền lớn hơn cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TP; nhưng chính Luật cũng đồng thời đặt ra yêu cầu về công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát và loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý chỉ trong trường hợp không tư lợi, tuân thủ đầy đủ quy trình.
Vì vậy, TP cần thiết lập hệ thống theo dõi kết quả thực hiện theo quý, theo từng nhóm nhiệm vụ, công khai hóa các chỉ tiêu trọng tâm và lấy mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo.
Tôi cho rằng nếu Hà Nội làm được 4 việc là ban hành kịp thời văn bản triển khai, lấy dữ liệu làm trung tâm, tổ chức thực thi theo hệ sinh thái và kiểm soát rủi ro bằng cơ chế giám sát chặt chẽ, thì các chính sách về KHCN,ĐMST&CĐS trong Luật Thủ đô sẽ không chỉ đi vào cuộc sống nhanh chóng, mà còn thực sự trở thành động lực đột phá cho phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới.
Xin cảm ơn ông!