Luật Thủ đô: Phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền TP Hà Nội

Luật Thủ đô: Phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền TP Hà Nội
Quốc hội tiến hành biểu quyết thông qua Luật Thủ đô. Ảnh: H.Nam

Một trong những nội dung có tính đột phá lớn nhất của Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 (sau đây gọi tắt là Luật Thủ đô) là việc thiết lập cơ chế phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền TP Hà Nội. Đây là bước chuyển đổi căn bản trong tư duy tổ chức và vận hành chính quyền đô thị, thể hiện rõ quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để Hà Nội thực hiện vai trò đầu tàu phát triển

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác định rõ yêu cầu tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới mô hình quản trị quốc gia, xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Đối với Thủ đô Hà Nội, Đảng xác định cần xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội nhằm phát huy vai trò là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ và hội nhập quốc tế.

Đặc biệt, Nghị quyết số 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã xác định rõ yêu cầu “xác lập thể chế đặc thù, vượt trội; phân cấp, phân quyền triệt để, toàn diện; bảo đảm Thủ đô có đủ thẩm quyền, công cụ và nguồn lực để chủ động quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm toàn diện đối với các vấn đề phát triển của Thủ đô”. Đây là định hướng chính trị có ý nghĩa nền tảng cho việc xây dựng Luật Thủ đô.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã yêu cầu chuyển mạnh tư duy xây dựng pháp luật từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, tăng cường tính ổn định, khả thi và tính mở của hệ thống pháp luật.

Theo Bộ Tư pháp, Luật Thủ đô được xây dựng theo hướng chỉ quy định các nguyên tắc khung, tăng cường trao quyền chủ động cho chính quyền TP chính là sự thể chế hóa trực tiếp tinh thần của Nghị quyết này.

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh và bền vững, xây dựng nền kinh tế số, xã hội số, chính phủ số và đô thị thông minh, Hà Nội cần có một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để thực hiện vai trò đầu tàu phát triển của cả nước.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Luật Thủ đô là hết sức cấp thiết nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, tạo không gian pháp lý rộng hơn cho đổi mới sáng tạo, thúc đẩy cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ Nhân dân.

Luật Thủ đô không chỉ là công cụ pháp lý để quản lý Thủ đô mà còn là công cụ kiến tạo phát triển, thúc đẩy huy động nguồn lực xã hội, phát triển kết cấu hạ tầng, nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Đồng thời, việc xây dựng cơ chế phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền TP cũng là yêu cầu tất yếu nhằm hiện thực hóa phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, tạo sự chủ động, linh hoạt và khả năng phản ứng chính sách nhanh trước những vấn đề thực tiễn đặt ra.

Hà Nội được giao 199 thẩm quyền

Một trong những nội dung có tính đột phá lớn nhất của Luật Thủ đô là việc thiết lập cơ chế phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền TP Hà Nội. Đây là bước chuyển đổi căn bản trong tư duy tổ chức và vận hành chính quyền đô thị, thể hiện rõ quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Theo đó, chính quyền TP không chỉ thực hiện các nhiệm vụ được giao theo cơ chế hành chính thông thường mà được trao quyền chủ động thực chất trong quản trị và phát triển Thủ đô.

Theo quy định tại Luật Thủ đô, Hà Nội được giao tổng cộng 199 thẩm quyền, trong đó có nhiều thẩm quyền hoàn toàn mới hoặc khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên.

Điều này cho thấy mức độ phân quyền sâu rộng chưa từng có trong hệ thống pháp luật hiện hành. Các lĩnh vực được phân quyền rất toàn diện, bao gồm tổ chức bộ máy, quản lý ngân sách, đầu tư công, quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, tài nguyên môi trường, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển văn hóa, y tế, giáo dục, bảo đảm an ninh, trật tự an toàn xã hội và liên kết phát triển vùng.

Điểm đặc biệt của cơ chế phân quyền trong Luật Thủ đô không chỉ nằm ở số lượng thẩm quyền được giao mà còn ở chất lượng và tính thực chất của việc trao quyền. Thay vì chỉ chuyển giao nhiệm vụ hành chính mang tính kỹ thuật, Luật trao cho chính quyền TP quyền quyết định nhiều vấn đề quan trọng liên quan trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Ví dụ, để đảm bảo sự tự chủ của TP trong quản lý tổ chức bộ máy và biên chế, Luật quy định HĐND TP được trao quyền quyết định biên chế các cơ quan trong hệ thống chính trị của TP; cho phép người trực tiếp sử dụng công chức thực hiện việc tuyển dụng, bổ nhiệm và đánh giá. TP có cơ chế đặc thù trong việc tuyển chọn, thuê và sử dụng người đứng đầu các đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước.

Về phân quyền trong quản lý, bảo vệ, sử dụng tài nguyên, TP được ban hành cơ chế quản lý, sử dụng, khai thác tài nguyên rừng, tài nguyên nước, tài nguyên khác; biện pháp tái điều chỉnh đất đai; biện pháp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; giao đất, cho thuê đất; chuyển mục đích sử dụng đất với yêu cầu tuân thủ điều kiện, nguyên tắc trong chuyển mục đích sử dụng đất và quy hoạch được phê duyệt.

Về phân quyền trong lĩnh vực quy hoạch và xây dựng, TP được ban hành cơ chế, chính sách, biện pháp lập, quản lý, thực hiện quy hoạch. TP được chủ động trong xây dựng cơ chế, chính sách, giải pháp phát triển đô thị xanh, thông minh, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị.

Về phân cấp trong lĩnh vực tài chính và đầu tư, TP được chủ động trong cơ cấu thu, chi ngân sách; quyết định các khoản tín dụng, lập các quỹ tài chính để phục vụ đầu tư phát triển...

Việc phân quyền mạnh mẽ này tạo điều kiện để Hà Nội nâng cao khả năng phản ứng chính sách, rút ngắn thời gian ra quyết định, xử lý nhanh hơn các vấn đề thực tiễn và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Đồng thời, cơ chế phân quyền cũng tạo điều kiện để Thủ đô phát huy tính chủ động, sáng tạo trong xây dựng mô hình quản trị đô thị hiện đại, phù hợp với xu thế phát triển của các đô thị lớn trên thế giới.

Tuy nhiên, Luật cũng xác định rõ việc phân quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, tăng cường trách nhiệm giải trình và bảo đảm tính công khai, minh bạch. Đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm việc trao quyền được thực hiện đúng mục tiêu, hiệu quả và không làm phát sinh tiêu cực hoặc lạm quyền.

Nhận định việc Quốc hội thông qua Luật Thủ đô là một bước điều chỉnh rất quan trọng về thể chế, nhằm tạo “không gian phát triển mới” cho Hà Nội, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) chỉ ra, điểm đáng chú ý ở Luật không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm cơ chế, chính sách, mà là cách tiếp cận đã thay đổi: trao quyền chủ động nhiều hơn cho Thủ đô, đi kèm với yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và năng lực quản trị.

Nữ Đại biểu bày tỏ kỳ vọng Luật Thủ đô sẽ giúp Hà Nội tháo gỡ những “điểm nghẽn” tồn tại nhiều năm, đặc biệt trong các lĩnh vực như quy hoạch, hạ tầng, quản lý đất đai, phát triển đô thị và thu hút nguồn lực chất lượng cao.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng cho rằng, nếu được triển khai đúng tinh thần, Luật Thủ đô sẽ không chỉ giúp Hà Nội phát triển nhanh hơn, mà còn phát triển theo hướng bền vững, văn minh, hiện đại hơn, xứng đáng với vai trò là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia và đầu tàu lan tỏa vùng.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP Hải Phòng) cũng chỉ rõ sự thay đổi rất rõ trong tư duy xây dựng Luật, không chỉ dừng ở việc cho Hà Nội một số cơ chế đặc thù, mà chuyển mạnh sang cách tiếp cận phân quyền sâu hơn, rộng hơn và thực chất hơn để TP Hà Nội có thể chủ động quyết định nhiều vấn đề gắn với thực tiễn phát triển của mình”, Đại biểu nói.

Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của Luật, là tạo ra một cú hích thể chế cho Hà Nội. Phân tích, Đại biểu chỉ rõ, trong nhiều năm, Thủ đô luôn phải đối mặt với một nghịch lý là giữ vai trò trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, đồng thời là đầu tàu lớn về kinh tế, khoa học, giáo dục, văn hóa, nhưng trong không ít lĩnh vực lại chưa có đủ thẩm quyền để xử lý nhanh những vấn đề rất đặc thù của một “siêu đô thị”.

“Khi thẩm quyền chưa tương xứng với yêu cầu phát triển, quá trình điều hành dễ bị kéo dài, phân tán trách nhiệm, thậm chí bỏ lỡ cơ hội. Luật lần này vì thế có ý nghĩa như một bước tháo gỡ căn cơ: trao cho Hà Nội công cụ pháp lý mạnh hơn để chủ động hơn trong tổ chức bộ máy, tài chính - ngân sách, đầu tư, quy hoạch, phát triển đô thị, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, thu hút nhân tài và quản trị hiện đại”, Đại biểu nói.

Tường Minh