Luật Thủ đô năm 2026: Những điểm mới quan trọng tác động tới đời sống dân sinh, xã hội

Khẳng định vai trò tiên phong trong đổi mới chính sách an sinh xã hội

Luật Thủ đô đã quy định những chính sách đặc thù, vượt trội trên các lĩnh vực như y tế, giáo dục, an sinh xã hội.

Điển hình, về chính sách phát triển hệ thống y tế, an sinh xã hội, trên cơ sở kế thừa một số quy định còn phù hợp của Luật Thủ đô năm 2024 về phát triển y tế và chăm sóc sức khỏe Nhân dân, Luật Thủ đô năm 2026 đã bổ sung những nội dung mới nhằm thể chế hóa mục tiêu và định hướng chiến lược trong các nghị quyết của Đảng về phát triển hệ thống y tế Thủ đô hiện đại, tiên phong trong ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số, trở thành trung tâm y tế lớn, hạt nhân của vùng Thủ đô và cả nước.

Luật phân quyền toàn diện và triệt để cho chính quyền TP để Thủ đô ban hành, tổ chức thực hiện các chính sách, biện pháp đặc thù trong lĩnh vực y tế.

Theo quy định của Luật, TP được ban hành chính sách hỗ trợ từ ngân sách TP để chi trả cho các chi phí khám bệnh, chữa bệnh ngoài phạm vi chi trả của quỹ bảo hiểm y tế theo lộ trình phù hợp; các dịch vụ, giá dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh lưu động, từ xa, ứng dụng công nghệ số, chính sách phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện, vận chuyển y tế; giá dịch vụ cấp cứu ngoại viện và tỷ lệ đồng chi trả của người bệnh khi sử dụng dịch vụ cấp cứu ngoại viện để làm cơ sở thực hiện việc hỗ trợ thanh toán.

Quy định nhằm hỗ trợ tài chính, khuyến khích người dân khi khám chữa bệnh tại các cơ sở khám chữa bệnh của TP khi mà nhiều chất lượng dịch vụ, chất lượng khám, chữa bệnh tại các cơ sở y tế ngày càng được nâng cao.

Đồng thời, khuyến khích phát triển các hình thức khám bệnh, chữa bệnh lưu động, từ xa và ứng dụng công nghệ số, dịch vụ cấp cứu ngoại viện – những mô hình đang phát triển mạnh trong bối cảnh chuyển đổi số ngành y tế và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của người dân phù hợp với điều kiện thực tiễn, bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ y tế thuận tiện hơn.

Luật cũng trao quyền cho TP được ban hành chính sách hỗ trợ cho hoạt động y tế các cấp trên địa bàn TP; việc tham gia hỗ trợ hoạt động y tế của Thủ đô, hệ thống cấp cứu ngoại viện, vận chuyển y tế của cơ sở y tế trên địa bàn TP.

Đây là quy định mới được bổ sung trong Luật Thủ đô năm 2026, cho phép TP huy động đồng bộ toàn bộ hệ thống y tế trên địa bàn để bảo đảm an toàn sức khỏe cộng đồng, trong bối cảnh đặc thù của Thủ đô có mật độ dân cư cao với nguy cơ dịch bệnh và tai nạn, sự cố lớn luôn tiềm ẩn.

Quy định này cũng góp phần tăng cường năng lực y tế dự phòng, giảm tải cho tuyến trên, nâng cao khả năng ứng phó tình huống khẩn cấp, đồng thời bảo đảm mọi người dân Thủ đô được tiếp cận dịch vụ cấp cứu, vận chuyển y tế kịp thời, an toàn.

Về chính sách chăm sóc sức khỏe cho Nhân dân Thủ đô, Luật quy định, HĐND TP được quy định việc khám sức khỏe, khám sàng lọc miễn phí định kỳ cho người dân Thủ đô. Chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần xây dựng mô hình quản lý sức khỏe toàn dân dựa trên dữ liệu số, tăng cường phát hiện sớm bệnh không lây nhiễm, nâng cao chất lượng sống của người dân và khẳng định vai trò tiên phong của Thủ đô trong đổi mới chính sách an sinh xã hội gắn với phát triển bền vững.

Luật Thủ đô năm 2026 cũng đã mở rộng đối tượng, nâng mức thụ hưởng chính sách xã hội, an sinh xã hội, phúc lợi xã hội so với Luật Thủ đô năm 2024.

Cụ thể, HĐND TP được quy định chính sách xã hội, an sinh xã hội, phúc lợi xã hội của Thủ đô theo hướng mở rộng đối tượng, nâng mức thụ hưởng bảo đảm hệ thống an sinh xã hội đa dạng, toàn diện, hiện đại, bền vững, bao phủ toàn dân, ưu tiên cho các đối tượng yếu thế, người dễ bị tổn thương, người sống ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, người cần hỗ trợ khẩn cấp.

Việc chú trọng an sinh xã hội thể hiện tính nhân văn và trách nhiệm của chính quyền Thủ đô. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động ban hành chính sách cao hơn mức chung cả nước thông qua việc mở rộng đối tượng, nâng mức thụ hưởng giúp bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ y tế và trợ giúp xã hội, đặc biệt ưu tiên người yếu thế, người dễ bị tổn thương và các trường hợp khẩn cấp.

Trong bối cảnh già hóa dân số và dịch bệnh phức tạp, yêu cầu củng cố hệ thống an sinh càng cấp thiết. Việc kế thừa quy định này còn tránh khoảng trống pháp lý trong quá trình triển khai. Qua đó, góp phần xây dựng Thủ đô phát triển bao trùm, hiện đại và bền vững.

Về giáo dục, đào tạo, trên cơ sở kế thừa một số nội dung Luật Thủ đô năm 2024, Luật Thủ đô năm 2026 đã có những đổi mới quan trọng, mang tính hệ thống và đột phá, góp phần tạo lập hành lang pháp lý đầy đủ, linh hoạt để phát triển giáo dục Thủ đô là trung tâm giáo dục, đào tạo chất lượng cao, hiện đại có khả năng dẫn dắt đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế Thủ đô.

Ví dụ, Luật Thủ đô năm 2026 bổ sung thẩm quyền của HĐND TP được quy định về chính sách học bổng, cơ chế khuyến khích, hỗ trợ học sinh, sinh viên, giảng viên đi học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng ở nước ngoài trong các lĩnh vực, ngành trọng điểm (điểm b khoản 1 Điều 16) thay vì chỉ tập trung vào chính sách hỗ trợ học phí trong nước trong quy định tại Luật Thủ đô năm 2024.

Nội dung này nhằm tạo cơ sở pháp lý để TP chủ động đầu tư cho đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tiếp cận tri thức tiên tiến của thế giới, phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.

Cùng với đó, Luật cũng phân quyền cho TP bổ sung, ban hành chương trình giáo dục.

Theo đó, TP được ban hành chương trình giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông đối với cơ sở giáo dục nhiều cấp học, cơ sở giáo dục chất lượng cao, cơ sở thực hiện liên kết giáo dục và các mô hình trường tiên tiến, hiện đại phù hợp với mục tiêu phát triển giáo dục của Thủ đô và yêu cầu về mục tiêu giáo dục, phẩm chất và năng lực của học sinh cần đạt được, nội dung giáo dục bắt buộc của chương trình giáo dục phổ thông quốc gia (điểm c khoản 2 Điều 16);

Đây là quy định mới được đưa trong Luật Thủ đô năm 2026. Quy định này cho phép Thủ đô xây dựng chương trình đào tạo nâng cao, chuyên sâu, vượt chuẩn phổ thông thông thường, hướng tới chuẩn mực khu vực và quốc tế.

Nâng mức xử phạt vi phạm hành chính gấp đôi đối với 9 lĩnh vực

Về phát triển đô thị và nhà ở, trên cơ sở kế thừa và bổ sung Luật Thủ đô năm 2024, Luật Thủ đô năm 2026 tiếp tục có những chính sách để phát triển nhà ở nhằm đáp ứng đa dạng các loại hình nhà ở tại Thủ đô. Các quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý để TP chủ động thu hút nguồn vốn đầu tư, thiết kế chính sách nhà ở phù hợp với đặc thù dân số đông, tốc độ đô thị hóa cao và nhu cầu an sinh lớn của Hà Nội, thể hiện định hướng bảo đảm quyền có chỗ ở, góp phần ổn định đời sống người dân, hỗ trợ người thu nhập thấp, cán bộ, công chức và các nhóm yếu thế.

Việc phát triển nhà ở gắn liền với phát triển hạ tầng đồng bộ, tránh tình trạng thiếu trường học, bệnh viện, giao thông và các tiện ích công cộng, tạo động lực thu hút đầu tư, giảm chi phí cho doanh nghiệp và bảo đảm người dân được hưởng môi trường sống chất lượng.

Một điểm đáng chú ý khác là quy định nâng mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn so với quy định hiện hành (điểm b Khoản 1 Điều 14).

Cụ thể, Luật Thủ đô năm 2026 tiếp tục kế thừa Luật Thủ đô năm 2024 nâng mức xử phạt vi phạm hành chính tại 9 lĩnh vực văn hóa, quảng cáo, đất đai, xây dựng, phòng cháy, chữa cháy, an toàn thực phẩm, giao thông đường bộ, bảo vệ môi trường, an ninh, trật tự, an toàn xã hội với phạm vi áp dụng toàn TP.

Theo đó, HĐND TP quy định mức tiền phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá 2 lần mức tiền phạt chung theo quy định của Chính phủ với các hành vi vi phạm tương ứng trong 9 lĩnh vực trên.

Luật Thủ đô năm 2026 cũng tiếp tục cơ bản kế thừa Luật Thủ đô năm 2024 quy định việc ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước. Luật quy định đối tượng bị áp dụng biện pháp ngừng cung cấp dịch vụ điện nước gồm công trình xây dựng sai quy hoạch, công trình xây dựng không có giấy phép xây dựng đối với trường hợp theo quy định phải có giấy phép hoặc xây dựng sai với nội dung trong giấy phép xây dựng; công trình xây dựng sai với thiết kế xây dựng được phê duyệt đối với trường hợp được miễn giấy phép xây dựng.

Công trình xây dựng trên đất bị lấn, chiếm theo quy định của pháp luật về đất đai; công trình xây dựng thuộc diện phải thẩm duyệt hoặc thẩm định thiết kế về phòng cháy, chữa cháy nhưng được tổ chức thi công khi chưa có giấy chứng nhận hoặc văn bản thẩm duyệt hoặc văn bản thẩm định thiết kế về phòng cháy, chữa cháy của cơ quan quản lý chuyên ngành.

Công trình thi công không đúng theo thiết kế về phòng cháy, chữa cháy đã được thẩm duyệt hoặc thẩm định; công trình xây dựng, phần công trình xây dựng, hạng mục công trình xây dựng, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ chưa có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy của cơ quan quản lý chuyên ngành mà đã đưa vào hoạt động.

Cơ sở kinh doanh dịch vụ vũ trường, kinh doanh dịch vụ karaoke không bảo đảm các điều kiện an toàn về phòng cháy, chữa cháy; cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình xây dựng vi phạm trong lĩnh vực môi trường mà không thực hiện yêu cầu về việc dừng hành vi vi phạm, quyết định của cơ quan có thẩm quyền về đình chỉ hoạt động hoặc biện pháp khắc phục hậu quả.

Công trình thuộc trường hợp phải phá dỡ và đã có quyết định di dời khẩn cấp của cơ quan có thẩm quyền.

Đặc biệt, nếu Luật Thủ đô năm 2024 mới chỉ tập trung vào việc nâng mức tiền phạt vi phạm hành chính trong một số lĩnh vực cụ thể, biện pháp ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước; Luật Thủ đô năm 2026 đã mở rộng phạm vi khi cho phép chính quyền TP được ban hành và áp dụng biện pháp đặc thù khác, biện pháp hành chính cấp bách và mở rộng phạm vi áp dụng tới cả cấp xã để đáp ứng yêu cầu quản trị đô thị hiện đại và linh hoạt hơn.

Luật cũng trao cho HĐND TP thẩm quyền chủ động quyết định các vấn đề về tổ chức bộ máy, biện pháp quản lý, chức danh và thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính cũng như chính sách đầu tư nguồn lực để bảo đảm quản lý nhà nước tập trung, thống nhất và hiệu quả trong các lĩnh vực có tính chất bức thiết, tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người dân Thủ đô như an toàn thực phẩm và trật tự đô thị (bao gồm trật tự xây dựng, quản lý rác thải, lấn chiếm vỉa hè lòng đường, quảng cáo).

Đây có thể xem là biện pháp rất mạnh trong thực tiễn để chính quyền các cấp TP thực hiện quản trị Thủ đô.

Việc cho phép HĐND TP quy định cụ thể về mô hình tổ chức, phân công thẩm quyền và cơ chế đầu tư nguồn lực sẽ tạo điều kiện thiết lập một hệ thống quản lý chuyên trách, đủ mạnh, phù hợp với đặc thù đô thị đặc biệt, bảo đảm phản ứng nhanh, xử lý nghiêm vi phạm và nâng cao tính răn đe.

Đồng thời, thẩm quyền này vẫn phải được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, không làm phát sinh loại hành vi vi phạm mới hoặc hình thức xử phạt mới trái luật, qua đó bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất của hệ thống pháp luật quốc gia, nhưng vẫn phát huy được vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô trong quản trị đô thị hiện đại.