Luật sư Thu Hà phân tích các nhóm hành vi khiến học sinh THPT có thể đối mặt với trách nhiệm hình sự

Hành vi vi phạm pháp luật phổ biến của học sinh THPT 

Trong thực tế, ranh giới giữa một va chạm nhỏ và một hành vi vi phạm pháp luật đối với học sinh THPT là vô cùng mong manh. Sự xốc nổi, hiếu thắng và tâm lý thích thể hiện của chính các em là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến những hậu quả đáng tiếc.

Theo Luật sư Thu Hà có 5 nhóm hành vi phổ biến ở lứa tuổi học sinh THPT nguy cơ cao dẫn đến trách nhiệm hình sự:

Thứ nhất, đánh nhau, cố ý gây thương tích. Những vụ việc này thường bắt nguồn từ mâu thuẫn nhỏ như trêu chọc, nói xấu nhau trên mạng, xích mích tình cảm hoặc va chạm trong sinh hoạt. Đáng lo ngại là có trường hợp các em rủ bạn bè đánh hội đồng, sử dụng dao, gậy, mũ bảo hiểm để tấn công người khác, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Thứ hai, tụ tập gây rối trật tự công cộng. Có những nhóm học sinh vì mâu thuẫn cá nhân mà hẹn nhau ra đường giải quyết, mang theo hung khí, điều khiển xe máy đuổi đánh nhau, gây náo loạn đường phố. Nếu có hành vi kích động, giúp sức hoặc cùng thực hiện hành vi phạm tội thì người tham gia vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Thứ ba, vi phạm pháp luật trên mạng xã hội. Đây là vấn đề rất đáng cảnh báo hiện nay. Chẳng hạn như lập nhóm nói xấu, xúc phạm, làm nhục bạn học; đăng ảnh, video riêng tư của người khác; giả mạo tài khoản để lừa tiền; hoặc dùng hình ảnh nhạy cảm để đe dọa, tống tiền. Nhiều em nghĩ rằng những việc làm trên mạng chỉ là đùa vui, nhưng khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự.

Thứ tư, các hành vi liên quan đến ma túy. Một số em vì tò mò, bị bạn bè rủ rê mà sử dụng thử ma túy, thậm chí nhận giữ hộ, vận chuyển hoặc tham gia tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Đáng nói là nhiều em không nhận thức được mức độ nghiêm trọng của những hành vi này và các tội phạm về ma túy có thể phải chịu hình phạt rất nặng.

Thứ năm, vi phạm pháp luật khi tham gia giao thông. Điển hình là chưa đủ tuổi hoặc chưa có giấy phép lái xe nhưng vẫn điều khiển phương tiện thuộc diện phải có giấy phép; phóng nhanh, vượt đèn đỏ, lạng lách, đua xe. Khi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự.

Ngoài ra, các em cũng có nguy cơ vướng vào những hành vi như trộm cắp tài sản, cướp tài sản, cưỡng đoạt tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đánh bạc trên mạng hoặc các hành vi xâm hại tình dục.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là nhiều vụ việc ban đầu chỉ xuất phát từ một mâu thuẫn nhỏ, một lời thách thức hay một phút bốc đồng. Nhưng khi hành vi vượt quá giới hạn pháp luật thì hậu quả không còn đơn thuần là bị nhà trường kỷ luật hay gia đình nhắc nhở, mà các em có thể phải chịu trách nhiệm hình sự, ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của mình.

Trách nhiệm hình sự đối với lứa tuổi học sinh THPT từ 16 - 18 tuổi 

Khi một hành vi bốc đồng vượt qua giới hạn và gây ra hậu quả nghiêm trọng, sự việc không còn dừng lại ở lời khuyên răn của gia đình hay biện pháp kỷ luật của nhà trường. Lúc này, học sinh phải đối mặt trực diện với một bản án hình sự theo đúng quy định của pháp luật.

Theo Luật sư Thu Hà, khung hình phạt cụ thể áp dụng đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi khi vi phạm các nhóm hành vi nguy cơ cao được quy định như sau:

Theo khoản 1 Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Như vậy, học sinh từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi vi phạm đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Cụ thể, đối với hành vi đánh nhau gây thương tích, các em có thể bị xử lý về tội cố ý gây thương tích theo Điều 134; tụ tập đánh nhau, gây mất trật tự công cộng có thể bị xử lý theo Điều 318; xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc vu khống người khác trên mạng xã hội có thể bị xử lý theo Điều 155, Điều 156; các hành vi liên quan đến ma túy có thể bị xử lý theo các tội danh tương ứng, kể cả hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp quy định tại Điều 256a; còn hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị truy cứu theo Điều 260 Bộ luật Hình sự.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải mọi hành vi vi phạm của học sinh đều bị xử lý hình sự. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi và các yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định pháp luật. 

Vậy trách nhiệm hình sự của lứa tuổi nêu trên khác gì so với người trưởng thành? 

Pháp luật có chính sách xử lý khoan hồng hơn đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội, với mục đích chủ yếu là giáo dục, giúp các em sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng.

Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, việc xử lý người chưa thành niên phải ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng khi đủ điều kiện; hình phạt tù chỉ được áp dụng khi thực sự cần thiết.

Đặc biệt, người dưới 18 tuổi không bị áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình. Theo Điều 119 của Luật này, đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, mức phạt tù cao nhất thông thường không quá 15 năm nếu điều luật quy định tù chung thân hoặc tử hình; trường hợp điều luật quy định tù có thời hạn thì mức cao nhất không quá ba phần năm mức phạt tù mà điều luật quy định. Riêng một số tội đặc biệt được luật liệt kê có giới hạn cao hơn, tối đa đến 18 năm tù.

Khi quyết định hình phạt, Tòa án còn xem xét độ tuổi, khả năng nhận thức, hoàn cảnh phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tự nguyện khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, việc chưa đủ 18 tuổi không đương nhiên là một tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Như vậy, pháp luật luôn tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, nhưng không có nghĩa các em được miễn trách nhiệm hình sự hoặc đương nhiên được giảm án khi thực hiện hành vi phạm tội. 

Góc nhìn pháp lý từ các vụ việc thực tế 

Tính nghiêm minh của pháp luật đối với lứa tuổi học đường đã được thể hiện rõ qua bản án mà Tòa án nhân dân quận Hoàn Kiếm (Hà Nội) tuyên đối với nhóm “quái xế” lứa tuổi học sinh tụ tập lạng lách, tông tử vong người đi đường đang dừng đèn đỏ tại ngã tư Trần Hưng Đạo - Bà Triệu.

Đối với bị cáo đã đủ 18 tuổi: Nguyễn Hồng Nhung 20 tuổi người trực tiếp điều khiển xe máy lấn làn, va chạm khiến nạn nhân ngã ra đường chịu trách nhiệm hình sự toàn diện với khung hình phạt dành cho người trưởng thành, nhận mức án 8 năm 6 tháng tù về hai tội “Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ” và “Gây rối trật tự công cộng”.

Đối với bị cáo lứa tuổi học sinh THPT (từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi): Nguyễn Tá Minh Khang (sinh năm 2008, thời điểm phạm tội mới 16 tuổi, điều khiển xe phía sau lao tới tông trực diện vào nạn nhân) nhận mức án 6 năm 6 tháng tù cùng với hai tội danh trên. Dù được áp dụng nguyên tắc xử lý nhân đạo dành cho người chưa thành niên (mức hình phạt tối đa không quá 3/4 người lớn), con số hơn 6 năm tù giam vẫn là một bản án đắt giá, khép lại tương lai học đường.

Bên cạnh đó, phần lớn trong tổng số 24 bị cáo hầu tòa đều nằm trong độ tuổi 16 - 17 tham gia đoàn xe lạng lách cũng lần lượt nhận mức án từ 5 tháng đến 10 tháng tù giam về tội “Gây rối trật tự công cộng”.

Không dừng lại ở các vi phạm giao thông trên đường phố, sự bộc phát bạo lực ngay trong không gian học đường cũng đang đặt ra những dấu hỏi lớn về ranh giới tố tụng. Gần đây nhất, vụ việc nam sinh lớp 12 tại Hà Nội hành hung nữ giáo viên ngay trên bục giảng dẫn đến bị khởi tố, bắt tạm giam tiếp tục làm dấy lên sự bất an trong dư luận. Theo thông tin công bố, nam sinh này bị khởi tố về tội “Cố ý gây thương tích” theo Khoản 2 Điều 134 Bộ luật Hình sự sau khi kết quả giám định xác định nạn nhân bị tổn hại 12% sức khỏe 

Phân tích dưới góc độ chuyên môn về vụ việc này, Luật sư Thu Hà chỉ rõ những căn cứ pháp lý cốt lõi: 

Theo tôi, vụ việc nam sinh lớp 12 tại Hà Nội bị khởi tố, tạm giam liên quan đến hành vi gây thương tích cho giáo viên là sự việc rất đáng tiếc, đồng thời đặt ra những vấn đề cần suy ngẫm về cách ứng xử và ý thức chấp hành pháp luật của học sinh hiện nay.

Theo thông tin cơ quan chức năng công bố, nam sinh đã bị khởi tố về tội Cố ý gây thương tích theo khoản 2 Điều 134 Bộ luật Hình sự. Thông tin báo chí phản ánh cũng cho biết kết quả giám định xác định giáo viên bị tổn hại sức khỏe 12%. Dưới góc độ pháp lý, cần hiểu rằng học sinh chưa đủ 18 tuổi không có nghĩa là được miễn trách nhiệm hình sự. Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên về nguyên tắc phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Khoản 2 Điều 134 Bộ luật Hình sự quy định khung hình phạt từ 2 năm đến 6 năm tù. Tuy nhiên, việc xác định một người có phạm tội hay không, thuộc khung hình phạt nào phải căn cứ vào chứng cứ được kiểm tra, đánh giá theo quy định pháp luật. Không thể chỉ dựa vào tỷ lệ thương tích hoặc thông tin báo chí để kết luận về tội danh.

Nếu vụ án được đưa ra xét xử, Tòa án phải xem xét toàn diện chứng cứ, tính chất, mức độ hành vi, hậu quả, độ tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi, nhân thân và các tình tiết liên quan. Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, khoản 1 Điều 119 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định giới hạn mức phạt tù cao nhất trong trường hợp áp dụng khoản 2 Điều 134 là không quá ba phần năm mức tối đa của khung hình phạt. Đây là giới hạn pháp lý theo giả định, không phải dự đoán mức án đối với nam sinh.

Tạm giam là biện pháp ngăn chặn trong tố tụng, không phải hình phạt. Đối với người chưa đủ 18 tuổi, việc áp dụng phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, có căn cứ luật định và xem xét khả năng áp dụng biện pháp khác ít nghiêm khắc hơn. Do chưa tiếp cận hồ sơ vụ án, tôi không đưa ra nhận định về tính cần thiết hoặc tính hợp pháp của biện pháp tạm giam trong trường hợp cụ thể này.

Việc tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải hoặc được người bị hại đề nghị giảm nhẹ có thể được xem xét theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, xin lỗi, bồi thường hoặc được người bị hại tha thứ không đương nhiên làm chấm dứt trách nhiệm hình sự.

Tôi cho rằng bài học lớn nhất từ vụ việc không chỉ nằm ở chế tài pháp luật mà người liên quan có thể phải đối diện, mà còn ở hậu quả của việc thiếu kiểm soát cảm xúc. Một mâu thuẫn trong lớp học, nếu không được giải quyết đúng cách, có thể gây tổn thương cho người khác và ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc học tập, cuộc sống và tương lai của học sinh. Pháp luật luôn có chính sách khoan hồng, giáo dục và tạo cơ hội sửa chữa sai lầm cho người chưa thành niên, nhưng điều đó không có nghĩa là các em được phép sử dụng bạo lực hoặc không phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Điều tôi muốn nhắn nhủ các em là dù có bức xúc, bất đồng với thầy cô hay bạn bè, các em vẫn cần bình tĩnh, tôn trọng người khác và lựa chọn cách giải quyết phù hợp.

Khi lỗi lầm trở thành gánh nặng cho gia đình và ảnh hưởng tới tương lai

Một hành vi thiếu kiềm chế không chỉ dẫn đến bản án hình sự mà còn kéo theo những trách nhiệm tài chính nặng nề cùng hệ lụy kéo dài về nhân thân. Đánh giá về nghĩa vụ dân sự cũng như ảnh hưởng đối với lý lịch tư pháp của học sinh, đại diện Công ty Luật Chính Minh phân tích:

Theo Điều 586 Bộ luật Dân sự năm 2015, đối với người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi gây thiệt hại cho người khác thì trước hết phải bồi thường bằng tài sản của mình. Nếu không đủ tài sản để bồi thường, cha mẹ có trách nhiệm bồi thường phần còn thiếu

Ví dụ, nếu một học sinh 17 tuổi gây thương tích cho bạn và phát sinh trách nhiệm bồi thường thì thiệt hại có thể bao gồm chi phí điều trị, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút và khoản bù đắp tổn thất tinh thần theo quy định. Nếu học sinh không đủ tài sản bồi thường, cha mẹ phải bồi thường phần còn thiếu. Đối với người chưa đủ 15 tuổi, về nguyên tắc cha mẹ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại do con gây ra, trừ những trường hợp pháp luật có quy định riêng, chẳng hạn thiệt hại xảy ra trong thời gian nhà trường trực tiếp quản lý. Trường hợp người chưa thành niên có người giám hộ, trách nhiệm bồi thường được xác định theo quy định riêng tại Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015.

Như vậy, khi con chưa thành niên gây thiệt hại, cha mẹ có thể phải gánh chịu trách nhiệm tài chính rất lớn, nhưng không có nghĩa cha mẹ phải chịu trách nhiệm hình sự thay cho con.

Đối với lý lịch tư pháp, cần hiểu rằng không phải cứ bị khởi tố hoặc tạm giam là có án tích. Việc xác định án tích phải căn cứ vào bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật và các quy định riêng đối với người chưa thành niên. Theo Điều 127 Luật Tư pháp người chưa thành niên, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi bị kết án được coi là không có án tích. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý cũng được coi là không có án tích. Những trường hợp khác được xem xét xóa án tích theo điều kiện và thời hạn luật định.

Tuy nhiên, dù pháp luật có chính sách nhân đạo đối với người chưa thành niên, việc bị xử lý hình sự vẫn có thể làm gián đoạn quá trình học tập, ảnh hưởng đến tâm lý, cuộc sống gia đình và cơ hội lựa chọn một số ngành nghề có yêu cầu đặc thù về nhân thân, lý lịch. Tôi cho rằng điều các em cần hiểu là hậu quả của một hành vi vi phạm không chỉ dừng lại ở bản án hay số tiền bồi thường, mà còn có thể ảnh hưởng đến cả quá trình học tập, trưởng thành và những dự định trong tương lai.

Để ngăn ngừa những hậu quả đau lòng trước khi quá muộn, sự phối hợp giữa Gia đình Nhà trường - Cơ quan chức năng cùng ý thức tự rèn luyện của học sinh đóng vai trò then chốt. Đưa ra khuyến nghị thiết thực về mặt giải pháp, Luật sư Thu Hà bày tỏ: Theo tôi, để hạn chế những vi phạm pháp luật đáng tiếc ở lứa tuổi THPT, điều quan trọng nhất là giúp các em hiểu được hậu quả pháp lý từ chính những tình huống thường gặp hằng ngày, thay vì chỉ tuyên truyền những quy định pháp luật một cách lý thuyết. 

Trước hết, đối với học sinh, tôi muốn nhắn nhủ rằng khi xảy ra mâu thuẫn, tuyệt đối không giải quyết bằng bạo lực, không vì một lời thách thức hay sự kích động của bạn bè mà tham gia đánh nhau, mang theo hung khí hoặc tụ tập gây rối. Các em cũng cần cẩn trọng với những hành vi trên mạng xã hội, không đăng tải thông tin xúc phạm, làm nhục người khác, không tham gia lừa đảo, đánh bạc trực tuyến; tuyệt đối tránh xa ma túy và tuân thủ quy định về an toàn giao thông. Đặc biệt, khi bị đe dọa, bắt nạt hoặc lôi kéo tham gia hành vi vi phạm pháp luật, các em cần chủ động tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ, thay vì tự mình giải quyết bằng những hành động thiếu kiểm soát.

Đối với gia đình, cha mẹ cần quan tâm nhiều hơn đến tâm lý, các mối quan hệ bạn bè và những thay đổi bất thường của con. Không nên chỉ quan tâm đến kết quả học tập mà bỏ qua việc giáo dục ý thức chấp hành pháp luật, kỹ năng ứng xử và trách nhiệm đối với hành vi của bản thân.

Đối với nhà trường, tôi cho rằng cần đổi mới cách giáo dục pháp luật theo hướng gần gũi, thực tế hơn. Chẳng hạn, tổ chức các phiên tòa giả định, những buổi trao đổi trực tiếp với luật sư, cán bộ công an, kiểm sát viên về các tình huống như đánh nhau, gây rối trật tự công cộng, lừa đảo trên mạng, ma túy hoặc tai nạn giao thông. Khi học sinh được nghe những vụ việc có thật, hiểu được một hành vi có thể bị xử phạt ra sao, phải bồi thường thế nào và ảnh hưởng đến tương lai như thế nào, tôi tin rằng hiệu quả giáo dục sẽ thiết thực hơn rất nhiều.

Đối với cơ quan chức năng, cần tăng cường phối hợp với gia đình, nhà trường để tuyên truyền, cảnh báo các hành vi vi phạm pháp luật mới, đồng thời kịp thời phát hiện, ngăn chặn những nhóm học sinh có biểu hiện tụ tập gây rối, sử dụng chất kích thích hoặc có nguy cơ vi phạm pháp luật. Tôi cho rằng việc xử lý nghiêm các hành vi phạm tội là cần thiết, nhưng quan trọng hơn vẫn là phòng ngừa, giúp các em không đi đến bước phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều tôi muốn nhắn gửi đến các em học sinh là: Tuổi trẻ ai cũng có lúc nóng giận, bốc đồng hoặc mắc sai lầm, nhưng không phải sai lầm nào cũng có thể giải quyết bằng một lời xin lỗi. Đừng để một phút thiếu suy nghĩ phải đánh đổi bằng những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ.

Lời cảnh tỉnh cho tuổi trẻ và trách nhiệm của cộng đồng

Pháp luật Việt Nam luôn thể hiện chính sách nhân đạo đối với lứa tuổi học sinh từ 16 đến dưới 18 tuổi, nhưng sự khoan hồng đó tuyệt đối không phải là “tấm lá chắn” để bao che cho các hành vi vi phạm. Ranh giới giữa sự bốc đồng tuổi trẻ và một bản án hình sự vốn rất mong mỏng, đặc biệt là khi học sinh đã bước vào lứa tuổi THPT. 

Ở độ tuổi từ đủ 16 đến dưới 18, pháp luật quy định các em đã đủ năng lực nhận thức và phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm do mình gây ra. Một phút bốc đồng trên tay lái, một lần hùa theo đám đông lạng lách hay một hành vi bạo lực bột phát nơi học đường đều có thể phải trả giá bằng những bản án thực tế, trực tiếp khép lại tương lai và cánh cửa nhà trường.