Luật học Việt Nam trước những thách thức mới của kỷ nguyên AI

Ngày 19/9, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ Sáu năm 2026 với chủ đề “Luật học Việt Nam: Nửa thế kỷ thành tựu và xu hướng phát triển trong kỷ nguyên mới”. Diễn đàn nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 50 năm truyền thống Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (1976-2026), quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và những người hoạt động trong lĩnh vực pháp luật.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết việc nhìn lại nửa thế kỷ Luật học Việt Nam không chỉ nhằm ghi nhận những thành tựu đã đạt được, mà còn để nhận diện những yêu cầu mới đối với khoa học pháp lý trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Theo ông, từ nền tảng của những thành tựu trong tư duy pháp lý, nghiên cứu khoa học, đào tạo, xây dựng pháp luật, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế, Luật học Việt Nam cần tiếp tục nhận diện những vấn đề mới, những khoảng trống nghiên cứu và những yêu cầu đang đặt ra từ thực tiễn.

Đặc biệt, bước vào kỷ nguyên mới, sự phát triển của khoa học và công nghệ đang làm thay đổi nhanh chóng đời sống xã hội và đặt Luật học trước những vấn đề chưa từng có tiền lệ. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tài sản số, giao dịch xuyên biên giới hay các mô hình kinh doanh mới không chỉ tạo ra những cơ hội phát triển mà còn làm xuất hiện những quan hệ xã hội cần được nhận diện và điều chỉnh bằng pháp luật.

Từ góc độ này, vấn đề đặt ra không đơn thuần là bổ sung thêm các quy định để điều chỉnh những hiện tượng mới. Luật học cần nâng cao khả năng dự báo, phát hiện sớm sự hình thành của các quan hệ xã hội mới và đề xuất những giải pháp pháp lý phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Đây cũng là một trong những nội dung được đặt ra xuyên suốt tại Diễn đàn. Theo thông cáo của Nhà trường, các tham luận tập trung phân tích tác động của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo đối với nghiên cứu, giảng dạy và thực hành pháp luật; đồng thời trao đổi về yêu cầu đổi mới tư duy pháp lý, phương pháp nghiên cứu và nội dung, phương thức đào tạo luật.

Trong bối cảnh đó, vai trò của khoa học pháp lý không chỉ dừng ở việc lý giải, hệ thống hóa những vấn đề pháp luật hiện hành. Một yêu cầu được đặt ra là phải tăng cường năng lực kiến tạo thể chế, tạo cơ sở pháp lý cho những động lực phát triển mới, đồng thời bảo đảm các giá trị pháp lý nền tảng.

Theo PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, cùng với những biến đổi về công nghệ và các quan hệ xã hội là những yêu cầu về hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền con người, kiểm soát quyền lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm an ninh quốc gia. Những yêu cầu này đòi hỏi khoa học pháp lý phải có khả năng tiếp cận các vấn đề từ nhiều chiều cạnh, kết hợp nghiên cứu cơ bản với yêu cầu thực tiễn.

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra yêu cầu đổi mới đối với chính hoạt động nghiên cứu và đào tạo luật. Thông cáo báo chí của Diễn đàn cho biết một trong những nội dung được trao đổi là tư duy luật học so sánh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, cùng những yêu cầu mới đối với đào tạo luật.

Điều này cho thấy câu chuyện AI không chỉ nằm ở việc xây dựng các quy định để quản lý công nghệ. Sự phát triển của AI đồng thời tác động đến phương thức nghiên cứu, giảng dạy và thực hành pháp luật; đặt ra yêu cầu về năng lực mới của người học và người làm công tác pháp lý, cũng như cách thức tiếp cận các vấn đề pháp luật trong một môi trường công nghệ thay đổi nhanh chóng.

Cùng với AI, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế sâu rộng, biến đổi khí hậu và sự xuất hiện của các quan hệ xã hội mới cũng đang mở rộng phạm vi vấn đề mà Luật học phải nghiên cứu. Theo Ban Tổ chức, đây là những yếu tố đòi hỏi tiếp tục đổi mới tư duy pháp lý, phương pháp nghiên cứu và đào tạo, đồng thời tăng cường sự kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo với thực tiễn.

Từ yêu cầu đó, Diễn đàn không chỉ nhìn lại lịch sử phát triển của Luật học Việt Nam từ năm 1976 đến nay, mà còn đặt vấn đề về hướng đi của khoa học pháp lý trong tương lai. Các nội dung thảo luận bao quát từ khoa học pháp lý cơ bản, Luật hiến pháp, Luật hành chính, Luật tư, Luật hình sự và tố tụng hình sự đến Luật quốc tế.

Trong đó, lĩnh vực Luật quốc tế được tiếp cận theo hướng “từ hội nhập đến kiến tạo trong kỷ nguyên mới”, gắn với khả năng tham gia xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế của Việt Nam. Đây cũng là một trong những yêu cầu đặt ra khi Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng và các giao dịch, quan hệ pháp lý vượt ra ngoài phạm vi biên giới quốc gia ngày càng đa dạng.

Một điểm đáng chú ý của Diễn đàn là sự tham gia của nhiều thế hệ học giả, chuyên gia, nhà quản lý và những người hoạt động thực tiễn. Theo PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, sự đa dạng về góc nhìn tạo điều kiện để kết nối kinh nghiệm với sáng tạo, nghiên cứu cơ bản với yêu cầu thực tiễn, tri thức pháp lý Việt Nam với những tiến bộ của luật học thế giới.

Đối với Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Diễn đàn cũng là dịp nhìn lại hành trình 50 năm xây dựng và phát triển, đồng thời xác định trách nhiệm của Nhà trường trong giai đoạn mới. Nhà trường đặt mục tiêu trở thành trường đại học định hướng nghiên cứu xuất sắc, đạt đẳng cấp quốc tế trong lĩnh vực pháp luật trong thập kỷ tới.

Theo Hiệu trưởng Nguyễn Tiến Vinh, mục tiêu này đòi hỏi xây dựng môi trường học thuật có chất lượng, coi trọng tự do học thuật và liêm chính khoa học, thúc đẩy nghiên cứu có ảnh hưởng, tăng cường công bố và hợp tác quốc tế, đồng thời chuyển hóa tri thức thành những đóng góp cụ thể cho đất nước.

Từ câu chuyện nửa thế kỷ phát triển đến những thách thức của AI và công nghệ mới, Diễn đàn Luật học Mùa Thu lần thứ Sáu đặt ra một yêu cầu xuyên suốt: Luật học không chỉ nhìn lại những gì đã đạt được mà cần chủ động nhận diện những vấn đề phía trước. Những khoảng trống nghiên cứu, phương pháp đào tạo, năng lực của đội ngũ pháp lý và khả năng kiến tạo thể chế trong bối cảnh mới sẽ tiếp tục là những vấn đề cần được nghiên cứu, trao đổi.

Với cách tiếp cận đó, Diễn đàn hướng tới cung cấp thêm những luận cứ khoa học, gợi mở chính sách, góp phần đổi mới nghiên cứu và đào tạo luật, đồng thời phát triển nền Luật học Việt Nam hiện đại, có bản sắc, chủ động hội nhập và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.