Luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng: Rà soát quy định để tránh cách hiểu 'vừa cấm, vừa cấp phép'

Phiên họp mở rộng thẩm tra sơ bộ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL), do Thường trực Ủy ban Văn hoá và Xã hội ngày 11/9, ghi nhận thêm nhiều ý kiến đóng góp.

Bổ sung hàng loạt hành vi bị cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

Theo Tờ trình Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTHTL, dự án Luật được ban hành nhằm hoàn thiện khung pháp lý về phòng, chống tác hại của thuốc lá, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng, thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật và phù hợp với bối cảnh thực tiễn. Đồng thời bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân; giảm tỷ lệ tử vong, giảm gánh nặng bệnh tật, góp phần giảm chi phí y tế, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật PCTHTL cho thấy nhờ có nhiều nỗ lực trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường trong nam giới trưởng thành giảm, đồng thời tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động cũng giảm đáng kể cả ở các hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc. Đây là những kết quả rất đáng khích lệ trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, những thành tựu này có nguy cơ bị ảnh hưởng, làm suy giảm kết quả đạt được bởi việc gia tăng tỷ lệ sử dụng thuốc lá mới (chủ yếu là TLĐT, TLNN), đặc biệt là trong giới trẻ. Trong khi đó, Luật PCTHTL chưa có quy định cụ thể về khái niệm “Thuốc lá điện tử”, “Thuốc lá nung nóng” và quy định cấm đối với 2 sản phẩm này. Trong khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 đã cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và cấm toàn diện “chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe của con người”. Luật Đầu tư đã cấm kinh doanh TLĐT, TLNN. 

Tờ trình cũng chỉ ra thuốc lá điện tử sử dụng nhiều hương liệu, hóa chất nên có thể bị lợi dụng để sử dụng ma túy thông qua việc phối trộn. Người sử dụng có thể tự tăng tỷ lệ nicotine hoặc thêm ma túy, các chất gây nghiện khác vào sản phẩm. Tại Việt Nam đã ghi nhận các trường hợp ngộ độc do sử dụng thuốc lá điện tử tại nhiều tỉnh, thành phố, trong đó đáng chú ý có các trường hợp ở lứa tuổi thanh thiếu niên, trong đó có cả nữ giới.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh, các thành viên Thường trực Ủy ban và các đại biểu tại phiên họp.

Để luật hóa chính sách đã được Quốc hội quyết định, dự thảo Luật bổ sung quy định về cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, tạm nhập, tái xuất, chuyển khẩu, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá khác. Dự thảo đồng thời đề xuất cấm sản xuất, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện (bộ phận) rời, dung dịch để lắp ráp, sản xuất thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá khác; cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá.

Cùng với việc bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, dự thảo sửa đổi, bổ sung các khái niệm “thuốc lá”, “thuốc lá điện tử”, “thuốc lá nung nóng”, “thiết bị điện tử”, “thuốc lá đặc chế” và “thuốc lá khác”. Việc này nhằm luật hóa các khái niệm liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người đã bị cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15, qua đó tạo cơ sở xác định các hành vi bị cấm.

Dự thảo cũng sửa đổi, bổ sung “nguyên tắc phòng, chống tác hại của thuốc lá” nhằm bảo đảm chính sách dân tộc và bảo vệ các đối tượng dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em khỏi bị ảnh hưởng của thuốc lá cũng như bổ sung quy định về “trách nhiệm quản lý nhà nước về phòng, chống tác hại của thuốc lá".

Đối với “một số hành vi bị nghiêm cấm” tại Điều 9 Luật PCTHTL (khoản 4 Điều 1 Dự thảo Luật), ban soạn thảo đã bổ sung các hành vi bị cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá khác và thiết bị điện tử, linh kiện rời dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử để phù hợp Luật Đầu tư, Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, theo đề xuất của Bộ Tài chính, Bộ Công Thương và phù hợp với thực tiễn xuất hiện các sản phẩm mới có chứa nicotine trái phép, gây hại cho sức khỏe con người và sự phát triển của việc bán thuốc lá trên môi trường mạng và các nền tảng trực tuyến dẫn đến khó kiểm soát.

Dự thảo Luật PCTHTL cũng bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với việc “thành lập và tổ chức hoạt động cai nghiện, tư vấn cai nghiện thuốc lá”, bãi bỏ thủ tục hành chính đối với “giấy phép mua bán thuốc lá” và “giấy phép bán thuốc lá”.

Cần tránh tình trạng sản phẩm vừa bị cấm, vừa có thể được hiểu là thuộc diện cấp phép

Thẩm tra sơ bộ, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản thống nhất về mục đích, quan điểm xây dựng luật và tên gọi của Luật như Tờ trình của Chính phủ, đồng thời đánh giá nội dung dự thảo phù hợp với các quy định của Hiến pháp, thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá; cơ bản bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật và tương thích với các điều ước quốc tế.

Thường trực Ủy ban cũng tán thành sự cần thiết sửa đổi khái niệm thuốc lá và bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá khác tại Điều 2 của Luật hiện hành. Theo cơ quan thẩm tra, đây là những khái niệm có vai trò quan trọng trong bảo đảm tính khả thi, hiệu quả khi thực hiện chính sách cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và chất gây nghiện.

Tuy nhiên, một số khái niệm trong dự thảo được đánh giá chưa bảo đảm bao quát đầy đủ các dạng sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các dạng nguyên liệu sử dụng cho những sản phẩm này; đồng thời còn có sự trùng lặp, chưa thống nhất. Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Đối với các hành vi bị nghiêm cấm, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc việc sử dụng từ “tàng trữ” trong trường hợp hoạt động hợp pháp phục vụ nghiên cứu khoa học; nghiên cứu quy định bao quát các hình thức phân phối, cấp phát, chuyển nhượng, cho mượn giữa các cơ sở nghiên cứu.

Quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá cũng cần được phân định rõ với hoạt động niêm yết giá, sử dụng biển hiệu, tên thương mại hợp pháp theo Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Giá.

Đối với “thuốc lá đặc chế”, dự thảo định nghĩa đây là nguyên liệu có chứa nicotine được sản xuất để chuyên sử dụng cho thiết bị thuốc lá nung nóng. Thường trực Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ quan điểm có cấm thuốc lá đặc chế hay không, trong bối cảnh Nghị quyết số 173/2024/QH15 quy định cấm “chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người”.

Một vấn đề được cơ quan thẩm tra đặc biệt lưu ý là sự thống nhất giữa quy định về hành vi bị nghiêm cấm và quản lý kinh doanh thuốc lá. Theo đó, dự thảo quy định cấm toàn bộ hành vi sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá khác. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 19 về quản lý kinh doanh thuốc lá lại quy định sản xuất, nhập khẩu thuốc lá phải có giấy phép.

Thường trực Ủy ban cho rằng quy định như vậy có thể dẫn đến cách hiểu thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng cũng có thể được cấp phép sản xuất, nhập khẩu nếu đáp ứng điều kiện, do đó đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát để bảo đảm tính thống nhất trong dự thảo.

Cùng quan điểm này, một số đại biểu cho rằng định nghĩa “thuốc lá” trong dự thảo đang gộp chung sản phẩm bị cấm với sản phẩm kinh doanh có điều kiện. Điều này có thể dẫn đến một khái niệm nhưng chịu hai quy chế pháp lý khác nhau, khi một sản phẩm vừa bị cấm theo Điều 9 nhưng lại có thể được hiểu là thuộc diện cấp phép theo Điều 19.

Đối với hoạt động bán thuốc lá, dự thảo bổ sung quy định cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá phải kiểm tra căn cước hoặc ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) hoặc hộ chiếu khi bán lẻ thuốc lá cho người có dấu hiệu nghi ngờ dưới 18 tuổi. Thường trực Ủy ban đánh giá việc bổ sung quy định này là cần thiết, song đề nghị có hướng dẫn cụ thể để bảo đảm tính khả thi. Đồng thời, cơ quan soạn thảo cần làm rõ lý do bỏ quy định “doanh nghiệp, đại lý bán buôn, đại lý bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép bán thuốc lá theo quy định của Chính phủ”, bởi đây được coi là một công cụ để kiểm soát hoạt động bán thuốc lá.

Tại phiên họp, các đại biểu cơ bản đồng tình, đánh giá cao việc Ban soạn thảo luật hóa chính sách cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, bảo đảm đồng bộ với Nghị quyết số 173/2024/QH15 và Luật Đầu tư.

Đại biểu Vũ Văn Tiến cho biết, hiện Việt Nam thuộc nhóm có diện tích cảnh báo tác hại của thuốc lá trên bao bì thấp trong khu vực ASEAN và xếp thứ 95/140 quốc gia trên thế giới về quy mô cảnh báo. Trong khi diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá tại Thái Lan là 85%, Singapore 75%, quy định hiện hành của Việt Nam là 50%. Từ đó, các đại biểu đề nghị nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo tác hại của thuốc lá trên bao bì lên 85%.

Một số ý kiến cũng đề nghị đánh giá kỹ tính khả thi của quy định “cấm thuốc lá trong phạm vi 100 m quanh trường học, bệnh viện”; đánh giá tác động của quy định cấm quá cảnh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá khác; đồng thời cân nhắc quy định giao quyền cho cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá kiểm tra căn cước, VNeID hoặc hộ chiếu.

Đối với việc dự thảo bãi bỏ điều kiện của cơ sở hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, các đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát, cân nhắc bởi việc này có thể ảnh hưởng đến cơ sở pháp lý cho xã hội hóa, thu hút nguồn lực ngoài nhà nước tham gia công tác cai nghiện thuốc lá.

Tại phiên họp, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà thông tin, làm rõ một số nội dung được các đại biểu quan tâm và cho biết Ban soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu tối đa ý kiến của Thường trực Ủy ban.

Kết luận phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến góp ý; tiếp tục phối hợp với cơ quan chủ trì thẩm tra rà soát kỹ lưỡng kỹ thuật lập pháp, bảo đảm dự thảo Luật thống nhất với pháp luật hiện hành.