Lên An Trạch bắt cá mòi

Chiều thứ bảy, có người bạn gọi điện thoại rủ đi bắt cá mòi ở tận  xã Hòa Tiến. Ký ức tuổi thơ bỗng trở về bởi hồi ấy, mẹ tôi kể: “Cá mòi là hóa kiếp của loài chim ngói. Trong bụng cá mòi có mề cá (dạ dày) giống y chang mề chim ngói”. Chừng đó thôi đã gây sự tò mò để tôi làm cuộc rong chơi.


Diệu kỳ như truyền thuyết

Buông lưới bắt cá mòi ở An Trạch.

Anh Nguyễn Thanh Hải ở thôn Bắc An, xã Hòa Tiến dùng thuyền đưa chúng tôi ngược dòng sông Yên lên phía bara An Trạch. Đã nhiều năm nay, hễ cứ sau 1 giờ chiều là người dân ven sông thuộc hai xã Hòa Tiến, Hòa Khương đưa ghe ra sông bủa lưới bắt cá mòi. Lúc 2 giờ chiều, chúng tôi đến chân đập bara An Trạch, khung cảnh trên sông đông vui với hàng chục chiếc ghe xuôi ngược thả lưới.

Anh Hải cho biết, bắt đầu từ tháng chạp là cá mòi xuất hiện trên sông Yên. Việc đánh bắt của người dân thường kéo dài đến tháng 5. Những con cá mòi từ cửa biển sông Hàn ngược sông Cẩm Lệ vào sông Yên. Đến đập nước bara An Trạch, dòng sông bị chặn lại làm nguồn nước bên trên đập đổ xuống, cá mòi rong chơi đến đây bị chặn lại và vùi mình dưới dòng thác nước chờ ngày đẻ trứng để trước khi quay lại với biển khơi.

Lúc còn nhỏ, mẹ tôi kể rằng: Cá mòi chính là kiếp sau của chim ngói. Hằng năm, trời bắt đầu sang mùa thu, chim ngói từ rừng bay về biển và hóa thành cá mòi. Đến mùa xuân năm sau, cá mòi lại từ biển ngược về rừng để làm kiếp chim ngói. Con cá mòi cũng lạ, khi mổ cá, trong bụng cá mòi có cái “mề” giống như mề của loài chim ngói.
 
Thiên nhiên thay đổi mùa, chim ngói và cá mòi cũng thay đổi kiếp. Thật vậy, hễ vào đầu mùa xuân, cá mòi lội ngược dòng sông, đó là mùa yêu đương, mùa con cá đến thời kỳ tìm nhau tình tự. Mùa xuân cá cái đầy trong bụng hai buồng trứng, trời bắt đầu ấm áp, con cái đến thì phát dục. Con cá cái phải vượt dòng nước chảy mới đẻ được. Lũ cá đực bị quyến rũ, đi theo để làm cái việc tạo hóa ban cho: giữ giống nòi tồn tại. Và đó cũng là cơ hội cho người dân nơi vùng sông Yên thuộc hai xã Hòa Tiến, Hòa Khương tận hưởng món ăn “đặc sản” cá mòi và không ít gia đình mưu sinh bằng việc đánh bắt cá mòi để bán kiếm tiền.

Đặc sản trời cho

Anh Trà Văn Cẩn, ở tổ 8 thôn La Châu, xã Hòa Khương nói: “Ông Trời đã cho người dân thượng nguồn chúng tôi món cá biển để ăn suốt từ tháng Chạp đến tháng 5. Cứ rảnh rỗi thời gian buổi chiều, đẩy ghe ra sông bủa lưới là có cá mòi để ăn. Người dân vùng này nhà ai cũng có ghe nên chỉ cần mua vài tay lưới với giá 60.000 đồng đi đánh cá”. Sau một giờ thả lưới, ghe chúng tôi đánh được gần 3kg cá và quyết định tấp ghe vào bờ, nhóm lửa nướng cá để làm mồi nhậu, ngắm cảnh chiều về trên dòng sông Yên.

Bán cá mòi ven đường.

Vốn là “thổ địa” ở Hòa Tiến nên anh Hải rất sành về chế biến cá mòi. Cá đầu mùa bao giờ cũng béo, ngon hơn cá cuối mùa, bởi lúc này cá mòi chưa đẻ trứng, mới lội ngược dòng còn đang sung sức.  Vậy nên những ngày sau Tết, khi đã ớn các loại thịt, bánh chưng, mà được thưởng thức một bữa cá mòi thì thật ngon miệng, thú vị.

Để khắc phục những nhược điểm của cá mòi là có nhiều xương dăm, cá làm xong, rửa sạch, dùng dao sắc cắt thành vết chéo hai bên sườn cá. Lấy bột gừng và muối sống giã nhuyễn chà xát hai bên sườn cá cho ngấm vào những vết cắt. Ướp cá khoảng nửa giờ, sau đó dùng que tre tươi cặp ngang thân cá, đem nướng trên bếp than hồng. Cá nướng chín rất thơm, gỡ ra khỏi cặp tre, cho vào chảo chiên. Cá mòi chiên qua nướng ăn với rau thơm, rau mùi, chấm nước mắm chanh ớt. Hai buồng trứng cá mòi nằm ép hai bên sườn cá như hai múi khế chín vàng ruộm thường dành cho người già hoặc trẻ em.

Cá mòi vừa đánh bắt từ sông lên, miệng còn ngáp ngáp được rửa sạch, khứa ngang nhiều vết trên thân đem chiên giòn, hoặc bỏ vào máy xay nhuyễn để làm chả cá. Vào thời điểm “gạo tháng giêng, tiền tháng chạp”, thu nhập từ đánh bắt cá mòi đã cải thiện đáng kể đời sống của người dân làng La Châu, xã Hòa Khương. Anh Cẩn nói thêm: “Những ngày trời nắng, lượng cá đánh bắt nhiều, có người đem phơi làm khô cá. Gia đình tôi có lúc muối mắm cá mòi cả lu to. Mùa mưa bão đem mắm cá mòi ra chan với cơm nóng ăn ngon đến… nhức răng”. 

Một địa chỉ du lịch

CÁCH CHẾ BIẾN CÁ MÒI Cá mòi được nướng qua lửa than trước khi đem chiên giòn là món ăn đặc sản ở vùng quê. Cách 1: Đem nướng cả con, không moi ruột, khi cá đã rắn thịt thì bỏ ra, lấy ruột rồi đem xát gừng bên trong bụng cá, ướp gừng cho cá có màu vàng đẹp mắt.  Cách 2: Lách dao ngọn nơi yết hầu moi ruột, rửa nhẹ khỏi bong vảy cá, dùng dao sắc khía 2-3 đường chéo trên thân cá. Tiếp theo là ướp nghệ, gừng vài phút rồi đem nướng.

Công trình đập ngăn nước An Trạch từ lâu thường thu hút khách đến tham quan. Năm 2000, thành phố tiến hành tu bổ hạ tầng kết hợp xây mới lại đập chắn hiện đại ngang sông Yên để giữ nước tưới cho các cánh đồng trong khu vực xã Hòa Tiến. Đây còn là nơi sản xuất nước sạch sinh hoạt phục vụ cho thành phố Đà Nẵng.  Lên tầng hai đập An Trạch, thu vào trong tầm mắt là dòng sông Yên bao la, hiền hòa, nước trong xanh chảy xuyên qua những xóm làng, ruộng đồng bát ngát. Song song với đập chắn là cây cầu vừa đủ khẩu độ để các loại ô tô trung tải chạy qua được.

Vào những ngày nắng hè này, du khách dừng chân trên đập An Trạch tận hưởng từng làn gió mang hơi nước từ sông Yên thổi lên mát lạnh. Bên dưới là dòng nước từ trên đập chảy qua các cống xả cuồn cuộn xoáy, đổ về xuôi. Ngước nhìn xa hơn, ở hạ lưu, đôi bờ sông có những rặng tre xanh, bao bọc xóm làng yên ả, thanh bình. Xa xa, thỉnh thoảng những làn khói lam chiều, lan tỏa sau những rặng tre, giàn mướp…

Buổi chiều ngày tôi đến An Trạch, bên dưới sông Yên hàng chục chiếc ghe ngược xuôi thả lưới bắt cá mòi, điểm xuyết cho dòng sông những nét chấm phá như một bức tranh thủy mặc. Ngay tại bờ đập, nhiều người bày cá ra bán cho khách qua đường. Giá cá mòi vô chừng, mỗi chục (12 con) lớn hơn 2 ngón tay, giá khoảng 10.000 đồng, loại vừa 8.000 đồng, cá nhỏ nhất khoảng 5.000 đồng.

Anh Nguyễn Thanh Hải nói rằng: “Giá như ngành Du lịch hay nhà đầu tư biết khai thác tiềm năng của sông Yên thì An Trạch sẽ là địa chỉ du lịch hấp dẫn ở thành phố”. Thật vậy, nếu chương trình “City tour” của thành phố được nối tour theo đường bộ hoặc di chuyển bằng thuyền từ sông Hàn lên sông Cẩm Lệ rồi rẽ vào sông Yên để đến An Trạch, du khách sẽ ngắm đôi bờ sông quê thơ mộng, xem và tham gia đánh bắt cá mòi. Sau đó, cùng với người dân nơi đây thưởng thức món đặc sản cá mòi với chút rượu đưa cay thì quá tuyệt.

Trước khi tôi trở về thành phố, anh Cẩm tâm sự như một sự nhắn gửi:  Mùa đánh bắt cá mòi trên sông Yên không chỉ dừng lại ở tháng 5 mà trong tháng 6 và 7, vùng sông này lại xuất hiện thêm một đợt di cư của cá mòi xanh, khác với cá mòi trắng bây giờ. Tuy nhiên, muốn giữ lâu bền nguồn thủy sản và phát huy lợi thế khai thác du lịch, chính quyền hai xã Hòa Tiến, Hòa Khương cần tăng cường hơn nữa công tác quản lý, bảo vệ. Đặc biệt là tôn tạo cảnh quan và chống nạn khai thác cá mòi bằng xung diện vẫn còn diễn ra tại nơi đây.                 

TRIỆU NAM PHƯƠNG