"Lệch pha" trong quản lý thị trường: Khi xác ve sầu, hạt mix, mai vàng cũng cần "giấy thông hành"?

Phát hiện và thu giữ nông sản quen thuộc nhưng không rõ nguồn gốc

Đầu tháng 4/2026, dư luận xôn xao khi Tổ công tác của Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn Quốc gia Côn Đảo phát hiện 42 gốc mai vàng do ông Đ.V.T. cất giữ, chăm sóc tại một trụ sở cũ. Do ông T. không xuất trình được hồ sơ lâm sản, Hạt Kiểm lâm đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính 3 triệu đồng về hành vi tàng trữ lâm sản không có hồ sơ hợp pháp, đồng thời tịch thu toàn bộ 42 gốc mai. Thông tin này nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận, nhất là giới chơi mai và người trồng cây cảnh.

Đáng chú ý, sau đó ông T. đã nộp đơn đề nghị giải trình, cung cấp thêm hồ sơ, tài liệu liên quan đến nguồn gốc của 21 gốc mai thì được Hạt Kiểm lâm điều chỉnh quyết định xử phạt. Theo đó, cơ quan chức năng quyết định không tịch thu và hoàn trả lại 21 gốc mai cho ông T. do ông đã chứng minh nguồn gốc từ đất liền mang ra đảo. Đối với 21 gốc mai còn lại, do ông T. không cung cấp được hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp, lực lượng kiểm lâm xác định đây là lâm sản khai thác trái phép từ rừng nên giữ nguyên hình thức xử phạt, tiếp tục tịch thu số cây này theo quy định.

Mới đây, ngày 9/5, Công an phường Tân An phối hợp cùng Đội Quản lý thị trường (QLTT) số 1 đã kiểm tra, phát hiện một hộ kinh doanh có địa chỉ tại tổ dân phố Tân Sơn, phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh đang kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Tại thời điểm kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện hộ kinh doanh đang trữ 163 kg hạt mix (dạng các loại hạt trộn) không có hóa đơn chứng từ. Đồng thời, ông Chu Thế H. - chủ cơ sở - chưa thực hiện việc đăng ký thành lập hộ kinh doanh theo quy định.

Căn cứ các quy định của pháp luật, ngày 09/5/2026, Đội trưởng Đội QLTT số 1, Chi cục QLTT tỉnh Bắc Ninh đã ban hành Quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với Hộ kinh doanh Chu Thế H. về hành vi: “Kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ” và “Không đăng ký thành lập hộ kinh doanh trong những trường hợp phải đăng ký theo quy định”. Tổng số tiền xử phạt là 11.500.000 đồng, đồng thời áp dụng biện pháp tiêu hủy toàn bộ 163 kg hàng hóa vi phạm.

Tiếp đó, ngày 10/5, tại Km21, quốc lộ 1A (đoạn qua phường Đông Kinh, tỉnh Lạng Sơn), lực lượng Cảnh sát giao thông và Đội QLTT số 1 (Chi cục QLTT tỉnh Lạng Sơn) đã phối hợp và phát hiện xe khách Phong Hiền, chuyên tuyến Sơn La - Lạng Sơn, vận chuyển lượng lớn xác ve sầu khô. Tại đây, lực lượng chức năng yêu cầu nhà xe xuất trình hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc số hàng nhưng nhà xe không đáp ứng được.

Qua kiểm đếm ban đầu, trên xe có 9 bao hàng hóa là xác ve sầu khô với tổng khối lượng 80 kg. Số hàng hóa này nhà xe được thuê vận chuyển từ Sơn La về Lạng Sơn với giá cước 200.000 đồng/bao.

Theo Đội QLTT số 1, Thông tư số 09/2024/TT-BYT ngày 11/6/2024 của Bộ Y tế ban hành về các danh mục thuốc, nguyên liệu làm thuốc, đối với xác ve sầu, hộ kinh doanh, thương lái nhỏ lẻ phải có giấy chứng nhận, bảng kê hoặc hợp đồng thu mua để chứng minh nguồn gốc dược liệu thu mua của người dân, người đi rừng, bao gồm cả bản cam kết thu hái của địa phương. Còn nếu có bán cho cơ sở kinh doanh lớn hoặc công ty dược phải có hóa đơn chứng từ.

Tuy nhiên, do tài xế không xuất trình được giấy chứng nhận, bảng kê hoặc hợp đồng thu mua để chứng minh nguồn gốc nên lực lượng chức năng đã tạm giữ để tiếp tục xác minh, xử lý.

Việc phát hiện, thu giữ và tiêu hủy hàng hóa không rõ nguồn gốc là bắt buộc theo quy định pháp luật để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, ngăn chặn hàng giả, hàng lậu, và răn đe vi phạm kinh doanh.

Tuy nhiên, ba vụ việc điển hình nêu trên đều cho thấy một tình trạng, những mặt hàng nông sản, thành phẩm khá quen thuộc trong đời sống được mua bán trao đổi thường xuyên và phổ biến tuy nhiên lại không đáp ứng tiêu chuẩn, nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Điều này đặt ra vấn đề quy định pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về quản lý nguồn gốc hàng hóa liệu có đang có độ lệch?

Quy định có đang có khoảng "lệch" so với thực tiễn?

Trao đổi về vấn đề nêu trên, Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh) cho biết: Khung pháp luật hiện hành về hóa đơn, chứng từ và chứng nhận xuất xứ được thiết kế chủ yếu cho các doanh nghiệp - những nơi có pháp nhân, dây chuyền sản xuất, sổ sách và tem nhãn. Cả Pháp lệnh Quản lý thị trường, Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt hành chính trong hoạt động thương mại, lẫn các thông tư hướng dẫn đều đang mặc định người bị kiểm tra là một thực thể kinh doanh có khả năng tạo lập chứng từ.

Vấn đề nằm ở chỗ, một bộ phận đáng kể hàng hóa lưu thông tại Việt Nam không sinh ra từ chuỗi sản xuất công nghiệp đó. Ví dụ như mật ong rừng không ai cấp giấy, nấm linh chi tự nhiên không ai cấp tem, lá hà thủ ô đào trong rẫy… tất cả đều là sản vật của thiên nhiên. "Việc áp khung chuẩn chứng từ của doanh nghiệp lên loại hàng hóa này là một dạng lệch khung pháp lý, chứ không hoàn toàn là lỗi của người dân." - Luật sư Hoàng Hà nhận định.

Luật sư Hoàng Hà cho biết thêm, pháp luật về thuế từ lâu đã cho phép doanh nghiệp lập bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ mua vào không có hóa đơn trong một số trường hợp đặc thù (theo Thông tư 78/2014/TT-BTC và các văn bản kế thừa). Cơ chế này thừa nhận người bán (nông dân, người đi rừng) không thể xuất hóa đơn, nên đặt nghĩa vụ chứng từ lên bên thu mua bằng cách dùng "bảng kê" thay cho hóa đơn đỏ.

Tuy nhiên, cơ chế này hiện mới chỉ được áp dụng phổ biến ở phía cơ quan Thuế, nhưng chưa được công nhận chéo và thống nhất sang phía cơ quan Quản lý thị trường khi kiểm tra hàng lưu thông. Hệ quả là cùng một lô hàng, cùng một bảng kê thu mua, cơ quan thuế có thể chấp nhận để khấu trừ chi phí, nhưng quản lý thị trường vẫn có thể coi là hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và tiến hành tạm giữ.

Cần linh hoạt và chuẩn hóa yêu cầu chứng minh nguồn gốc

Vấn đề bất cập thứ hai là định nghĩa về "hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ". Mặc dù Nghị định 98/2020/NĐ-CP đã liệt kê các căn cứ để xác định nguồn gốc (nhãn hàng hóa, hợp đồng, hóa đơn, tờ khai hải quan...), nhưng lại thiếu sót trong việc chuẩn hóa yêu cầu chứng minh tối thiểu cho từng nhóm hàng cụ thể, đặc biệt là sản vật tự nhiên do người dân thu gom.

Bên cạnh đó, Thông tư 27/2020/TT-BCT của Bộ Công Thương chủ yếu quy định trình tự kiểm tra, xử lý vi phạm của lực lượng QLTT chứ chưa thiết lập một danh mục chứng từ tối thiểu để làm căn cứ chung. Sự thiếu vắng hướng dẫn cụ thể này dẫn đến việc áp dụng tùy nghi trong thực tiễn: có địa phương chấp nhận bảng kê, nơi chỉ nhận hóa đơn giá trị gia tăng, nơi lại đòi hỏi xác nhận của chính quyền.

"Trách nhiệm lập chứng từ cần được phân định rõ và tăng dần theo từng nấc giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng. Người dân thu hái không thể bị áp chuẩn như doanh nghiệp; thay vào đó, thương lái trung gian gom hàng phải có trách nhiệm lập bảng kê thu mua, còn cơ sở kinh doanh, đóng gói phải có chứng từ đầy đủ.", luật sư Hoàng Hà nói.

Nhìn nhận từ vụ thu giữ xác ve sầu ở Lạng Sơn, Luật sư Hà phân tích: Xác ve sầu là sản vật tự nhiên do người dân thu nhặt, gom bán. Cơ quan quản lý có quyền kiểm tra để ngăn chặn hàng lậu, hàng cấm, nhưng giấy tờ chứng minh nguồn gốc cần được hiểu linh hoạt là bảng kê thu mua, hợp đồng, hoặc xác nhận của địa phương thay vì chứng nhận xuất xứ chính quy hay hóa đơn đỏ. Nếu chủ hàng xuất trình được bảng kê có thông tin người bán, người mua, số lượng, địa điểm và có xác nhận phù hợp, cơ quan chức năng nên xem xét đây là căn cứ hợp pháp.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Luật sư Hoàng Hà cho rằng, cần sớm ban hành một Thông tư liên tịch giữa Bộ Công Thương, Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thông tư này cần quy định rõ danh mục hàng hóa thu gom tự nhiên, chuẩn chứng từ tối thiểu tương ứng, và đặc biệt là công nhận giá trị pháp lý của bảng kê thu mua trong quá trình kiểm tra hành chính của lực lượng Quản lý thị trường.

Quản lý nguồn gốc hàng hóa là yêu cầu thiết yếu để bảo vệ thị trường và người tiêu dùng. Tuy nhiên, các công cụ quản lý cần phải đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn. Khi quy định pháp luật vô tình đòi hỏi một người nông dân nhặt ve sầu phải có chứng từ bài bản như một doanh nghiệp dược, đó là lúc hệ thống pháp luật cần được tinh chỉnh để thực sự đồng hành và kiến tạo thuận lợi cho đời sống dân sinh.