Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý: Di sản hơn 200 năm của ngư dân miền biển Gia Lai

Gắn với niềm tin vào cá ông

Diễn ra từ mùng 9 đến mùng 10 tháng Giêng tại Lăng ông Nam Hải (tổ dân phố Xương Lý, phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai), Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý là dịp sinh hoạt văn hóa quan trọng được cộng đồng ngư dân duy trì hằng năm nhằm tưởng nhớ công đức thần Nam Hải, tri ân tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai cơ. Lễ hội gửi gắm khát vọng cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, giúp ngư dân vươn khơi thuận lợi, bội thu, đời sống ngày càng ấm no.

Nói về vùng đất Xương Lý, trong sách “Nước non Bình Định”, nhà thơ Quách Tấn viết: “Sau khi cửa Cách Thử bị lấp thì dãy núi Triều Châu trở thành một bán đảo chạy từ Cách Thử đến Phương Mai. Bờ biển chạy dưới chân bán đảo khi thì cát trắng mênh mông, khi thì gành cao mũi nhọn… Từ Bắc vào Nam, dọc theo dãy Triều Châu có nhiều vũng như: Vũng Nồm (Xương Lý), Vũng Bấc (Hương Lương)…”. Còn người dân nơi đây thì vẫn lưu truyền câu ca: “Vũng Nồm, Vũng Bấc bao xa/Cách nhau cái dốc chia ra hai làng” để nhắc nhớ về vùng đất này.

Ngày nay, Lăng ông Nam Hải nằm tựa lưng vào núi Đơn, soi bóng xuống làng chài Xương Lý. Đây là nơi lưu giữ di cốt và thờ phụng cá ông với niềm tôn kính sâu sắc trong tâm thức cư dân vạn đầm.

Theo nghiên cứu của ngành Văn hóa tỉnh Gia Lai, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý đã xuất hiện từ hơn 200 năm trước, gắn với sự hình thành Trường Lăng vào năm 1815 - lăng thờ cá ông đầu tiên ở vùng đất này.

Đến năm 1839, khi địa phương được lập địa bạ chính thức, các hương chức trong làng đã chọn vị trí linh thiêng ở triền núi Đơn để tái thiết Lăng ông Nam Hải. Toàn bộ di cốt cá ông từ Trường Lăng được di dời về đây và tổ chức lễ nghinh thần trọng thể.

Trong tâm thức ngư dân, cá ông là vị thần Nam Hải luôn che chở trước sóng dữ. Người dân nơi đây tin rằng, mỗi khi gặp bão tố, cá ông sẽ tựa vào mạn thuyền giúp tàu vượt hiểm nguy hoặc dìu người gặp nạn vào bờ an toàn. Vì vậy, mỗi khi cá ông dạt vào bờ, dân làng đều tổ chức an táng, thờ phụng chu đáo như người thân.

Trải qua hơn hai thế kỷ, dù có lúc gián đoạn bởi biến động lịch sử, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý vẫn được cộng đồng gìn giữ, phục dựng và trao truyền qua nhiều thế hệ. Lễ hội được tổ chức trang trọng, đúng nghi thức truyền thống, kết hợp hài hòa giữa phần lễ và phần hội.

Trong đó, phần lễ gồm nhiều nghi thức đặc sắc. Mở đầu là Lễ cung nghinh Thủy Lục - nghi thức rước thần linh từ biển vào Lăng ông Nam Hải, thể hiện sự gắn kết giữa con người với biển cả. Tiếp đó là Lễ tế thần trang nghiêm, nơi người dân dâng lễ vật, bày tỏ lòng thành kính và cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, biển yên sóng lặng.

Điểm nhấn của Lễ hội là nghi thức hầu thần của đội bả trạo. Trong tiếng hô nhịp nhàng, những người đàn ông tay cầm mái chèo thực hiện các động tác chèo chống, xoay trở, tái hiện cảnh vượt sóng ra khơi. Từng động tác, câu hát mang theo nhịp điệu của biển, của nghề và những chuyến đi dài ngày trên sóng nước.

Phần hội diễn ra sôi nổi trên bãi biển với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc như: bơi thúng, lắc thúng, kéo co, hội chọi gà dân gian, thu hút sự cổ vũ hào hứng của người dân và du khách. Bên cạnh đó, các tiết mục hô bài chòi, hát bội góp phần làm phong phú đời sống tinh thần trong những ngày đầu năm.

Theo ông Dương Văn Thơm (74 tuổi, thôn Xương Lý), Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý được tổ chức hằng năm theo nghi thức cổ truyền, đầy đủ cả phần lễ và phần hội. Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa riêng, tái hiện sinh động đời sống lao động của ngư dân trên biển. Đó không chỉ là nghi lễ mà là ký ức sống động về nghề biển. Từng động tác, lời hát đều gắn với cuộc mưu sinh của ngư dân.

“Lễ hội không chỉ là một sự kiện mà trở thành nơi giao thoa giữa ký ức và hiện tại. Đó là người già tìm lại quá khứ, người trẻ hiểu thêm về cội nguồn, còn du khách có dịp chạm vào lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của vùng biển”, ông Thơm chia sẻ.

Ở Xương Lý, chánh đầm được xem là “xương sống” của cộng đồng, không chỉ tổ chức lễ hội mà còn duy trì kỷ cương, xây dựng hương ước, điều hòa các hoạt động nghề biển. “Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý còn chứa đựng giá trị kinh tế - xã hội sâu sắc. Trong bối cảnh phát triển du lịch biển, những giá trị văn hóa truyền thống như Lễ hội cầu ngư đang dần trở thành tài nguyên mềm, góp phần định hình bản sắc riêng cho địa phương”, ông Nguyễn Kim Hương - chánh đầm Xương Lý cho biết.

Không chỉ là di sản của cộng đồng ngư dân

Theo ông Nguyễn Duy Ninh - Phó Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, trong định hướng phát triển chung, địa phương xác định bảo tồn và phát huy giá trị các lễ hội truyền thống chính là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển du lịch bền vững, từng bước xây dựng địa phương trở thành điểm đến hấp dẫn - một đô thị của lễ hội, của văn hóa biển đặc sắc.

“Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý không chỉ là sự kiện tín ngưỡng dân gian mà còn là tài sản văn hóa quý giá của địa phương. Năm 2024, Lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt trong kho tàng văn hóa Việt. Đây là niềm tự hào, đồng thời đặt ra trách nhiệm cho chính quyền và Nhân dân trong việc gìn giữ, phát huy giá trị di sản một cách bền vững”, ông Ninh cho biết.

Ông Huỳnh Văn Lợi - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho biết, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý là loại hình di sản văn hóa phi vật thể được hình thành và lưu truyền từ lâu đời, trải qua thời gian bảo tồn, duy trì và phát triển. Đến nay, Lễ hội đã lan tỏa và ảnh hưởng sâu đậm trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương, gắn với nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, thể hiện bản sắc văn hóa truyền thống của người dân miền biển. Lễ hội do cộng đồng dân cư ở địa phương là chủ thể nắm giữ.

Với ngư dân nơi đây, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý là điểm tựa tinh thần trước mỗi mùa biển mới. Trong không khí linh thiêng đầu xuân, cộng đồng cùng gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi an toàn, mùa cá bội thu.

Hơn cả một hoạt động văn hóa, Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý còn góp phần củng cố ý thức bám biển, phát triển kinh tế biển bền vững. Và, Lễ hội cầu ngư chính là nguồn sử liệu, là những bằng chứng xác thực về chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc và kinh nghiệm ứng xử với biển đảo của các thế hệ người Việt Nam trong quá khứ, hiện tại và tương lai.