Lễ Giỗ Tổ chùa Khai Nguyên, mạch nguồn tâm linh và văn hóa giữa lòng Tây Hồ
(PLVN) - Giữa nhịp sống hiện đại của Hà Nội, Lễ Giỗ Tổ chùa Khai Nguyên (Quán La tự), tổ chức vào ngày 24/2 âm lịch hằng năm là dịp linh thiêng để nhân dân, Phật tử thập phương thành kính tưởng nhớ chư Tổ, tri ân những bậc tiền nhân đã khai sáng và gìn giữ đạo pháp qua 1.300 năm lịch sử.
Dấu ấn nghìn năm của một cổ tự
Hằng năm, vào ngày 24/2 âm lịch, Lễ Giỗ Tổ chùa Khai Nguyên được tổ chức trang trọng, trở thành dịp để nhân dân và Phật tử thập phương tưởng nhớ công đức chư Tổ, tri ân các bậc tiền nhân đã khai sáng, gìn giữ và phát triển đạo pháp nơi đây. Không chỉ là một nghi lễ tôn giáo, Lễ Giỗ Tổ còn là một không gian văn hóa, tâm linh đặc sắc, nơi hội tụ của lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống và tinh thần cộng đồng.
Chùa Khai Nguyên, thường được gọi là Chùa Quán La hay chùa Hang, là một trong những ngôi chùa có bề dày lịch sử hiếm thấy ở Việt Nam. Theo sách Việt Điện U Linh của Lý Tế Xuyên, tiền thân của Chùa được hình thành từ thời Đường, vào niên hiệu Khai Nguyên (khoảng năm 715). Ban đầu, nơi đây là một quán đạo, Khai Nguyên quán. Vùng đất này khi ấy vốn là động Già La, thuộc khu vực phía Tây Hồ Tây, nơi có địa thế cao ráo, bằng phẳng, cảnh quan hữu tình với dòng sông uốn lượn. Chính sự thuận lợi về địa lý và phong thủy đã khiến nơi đây trở thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng sớm, thậm chí có dấu hiệu phồn thịnh từ trước cả khi hình thành La Thành.
Đến thời Trần, khoảng niên hiệu Thiên Long (thế kỷ XIV), thiền sư Văn Thao đã trùng tu quán và chuyển đổi thành Chùa, đặt tên là An Dưỡng Tự. Tuy nhiên, sau khi vị thiền sư rời đi, Chùa lại rơi vào tình trạng hoang phế. Phải đến thời Lê, Chùa mới được phục dựng với diện mạo kiến trúc cơ bản như hiện nay. Trải qua hàng nghìn năm, với bao lần hưng phế, đổi thay, Chùa Khai Nguyên vẫn giữ được những giá trị cốt lõi về lịch sử và văn hóa. Đây không chỉ là nơi hành đạo mà còn là chứng nhân của những biến động lớn của Thăng Long - Hà Nội.
Chùa Khai Nguyên hiện vẫn lưu giữ được nhiều yếu tố kiến trúc truyền thống. Khuôn viên chùa gồm Tam bảo, nhà Mẫu và nhà bia. Tòa Tam bảo có kết cấu hình chuôi vồ, gồm tiền đường và thượng điện. Tiền đường xây kiểu tường hồi bít đốc, gồm nhiều gian rộng rãi; thượng điện gồm ba gian, tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, thoáng đãng.
Điểm đặc biệt của Chùa là sự hòa quyện giữa yếu tố cổ kính và cảnh quan thiên nhiên. Hồ bán nguyệt, cầu nhỏ, kè đá và những khu vườn tự nhiên tạo nên một tổng thể hài hòa, gần gũi. Dù đã được trùng tu theo hướng hiện đại hơn, Chùa vẫn giữ được nét thanh tịnh, giản dị đặc trưng của kiến trúc Phật giáo Bắc Bộ.
Trong Chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như 18 đạo sắc phong, 11 bia đá cổ ghi chép quá trình tu sửa, tôn tạo qua các thời kỳ. Đặc biệt, quả chuông “Khai Nguyên tự chung” được đúc vào năm đầu niên hiệu Thiệu Trị (1842) vẫn còn được bảo tồn, thay thế cho quả chuông cổ bị thất lạc từ thế kỷ XVII.
Một dấu tích độc đáo khác là hang Thông Thiền, nguồn gốc của tên gọi “chùa Hang”. Theo truyền thuyết dân gian, hang này từng thông ra tận Hồ Tây; cũng có giả thuyết cho rằng đây là một dạng địa đạo cổ. Dù thực hư thế nào, hang động vẫn là một phần không thể tách rời trong không gian linh thiêng của chùa, góp phần tạo nên chiều sâu huyền bí cho di tích.
Điều đặc biệt, đó là không thể tách rời chùa Khai Nguyên khỏi đình Quán La, một phần của cụm di tích đặc biệt cùng nằm trên một gò đất cao giữa làng. Theo Tây Hồ chí, khu vực này từng là nơi tụ hội của bảy gò đất gọi là Thất Diệu, mang đậm yếu tố phong thủy.
Đình Quán La thờ Huyền Nguyên đại đế (Thái Thượng Lão Quân), phản ánh rõ nét sự giao thoa giữa Đạo giáo và Phật giáo trong đời sống tín ngưỡng người Việt. Qua các triều đại, tên gọi của vùng đất cũng nhiều lần thay đổi: từ Già La, Khai Nguyên, An Viên, đến Quán La như hiện nay.
Sự song hành của đình và chùa trên cùng một không gian không chỉ là đặc điểm hiếm gặp, mà còn là minh chứng sống động cho tính dung hợp tôn giáo và văn hóa của người Việt qua các thời kỳ lịch sử.
Lễ Giỗ Tổ, mạch nối truyền thống trong đời sống đương đại
Trong dòng chảy ấy, Lễ Giỗ Tổ chùa Khai Nguyên trở thành một điểm nhấn quan trọng, là dịp để cộng đồng quay về với cội nguồn tâm linh. Năm nay, lễ hội tiếp tục được tổ chức trang nghiêm dưới sự chủ trì của Sư thầy Thích Đạo Lạc, trụ trì Chùa.
Các nghi lễ Phật giáo truyền thống được cử hành đầy đủ, thể hiện lòng thành kính đối với chư Tổ, những người đã dành trọn đời phụng sự đạo pháp. Không khí lễ hội an vui, thanh tịnh nhưng cũng không kém phần ấm áp khi đón hàng nghìn Phật tử và người dân từ khắp nơi về tham dự.
Trong ngày chính lễ, đại diện chính quyền địa phương, các đoàn thể cùng đông đảo nhân dân đã thành kính dâng hương, cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhà nhà bình an, hạnh phúc. Đây cũng là dịp thể hiện rõ nét tinh thần “tốt đời, đẹp đạo”, gắn kết giữa đạo và đời trong đời sống đương đại.
Một điểm nổi bật của Lễ Giỗ Tổ Chùa Khai Nguyên năm nay là sự hiện diện của các hoạt động nghệ thuật dân gian, đặc biệt là ca trù, loại hình nghệ thuật đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Năm nay, chương trình Hát dâng lễ quy tụ các nghệ nhân, ca nương đến từ nhiều câu lạc bộ như Ca trù Xứ Đông, Ca trù An Biên (Hải Phòng) và Ca trù Lỗ Khê (Hà Nội). Sự hội tụ này tạo nên một không gian giao thoa văn hóa đặc sắc giữa các vùng miền.
Những tiết mục như “Ngả văn chầu - Hoa phong lan”, “Sinh con ra cho con đi học chữ”, hay các làn điệu chèo, hát văn… không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng thông điệp đạo lý sâu sắc. Trong không gian cửa Phật, từng nhịp phách, tiếng đàn trở thành lễ vật tinh thần thanh cao dâng lên chư Tổ.
Đặc biệt, hình ảnh các nghệ nhân cao tuổi đứng cạnh những “mầm xanh”, các em nhỏ tham gia biểu diễn đã thể hiện rõ nét sự tiếp nối, truyền thừa của di sản. Đó là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.
Dấu ấn lịch sử và lời dặn của Bác Hồ
Chùa Khai Nguyên và đình Quán La không chỉ là di tích tôn giáo mà còn gắn liền với những dấu mốc lịch sử quan trọng, hai lần vinh dự đón Bác Hồ về thăm. Đặc biệt, người dân nơi đây mãi ghi nhớ, ngày 23/11/1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm Xuân La và nói chuyện với nhân dân ngay tại sân đình.
Những lời dặn giản dị nhưng sâu sắc của Người về tăng gia sản xuất, giữ gìn cây xanh, xây dựng môi trường sống đã trở thành kim chỉ nam cho nhiều thế hệ. Hình ảnh Bác đứng dưới bóng cây cổ thụ, căn dặn bà con “trồng cây cho con cháu mai sau” đến nay vẫn được nhắc lại với niềm xúc động và tự hào. Không gian Chùa Khai Nguyên vì thế không chỉ là nơi linh thiêng mà còn là nơi lưu giữ ký ức cách mạng, gắn kết quá khứ với hiện tại.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, Chùa Khai Nguyên đã được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật từ năm 1992.
Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích càng trở nên cấp thiết. Không chỉ dừng lại ở việc trùng tu, tôn tạo, Chùa Khai Nguyên còn trở thành một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi các giá trị truyền thống được gìn giữ và lan tỏa.
Lễ Giỗ Tổ hằng năm là một minh chứng rõ nét cho nỗ lực ấy. Thông qua các nghi lễ và hoạt động văn hóa, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn “sống” trong đời sống đương đại, tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tinh thần của cộng đồng.
Qua hàng ngàn năm lịch sử, Lễ Giỗ Tổ không chỉ là dịp tri ân quá khứ mà còn là cầu nối đưa các giá trị truyền thống đến với hiện tại và tương lai. Ở đó, người ta tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn, sự gắn kết trong cộng đồng và niềm tự hào về một di sản văn hóa lâu đời. Những nhịp phách ca trù, những nén hương trầm, những lời cầu nguyện… tất cả hòa quyện, tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa gần gũi.
Và chính từ những không gian như thế, bản sắc văn hóa dân tộc được nuôi dưỡng, lan tỏa và trường tồn, như mạch nguồn không bao giờ ngừng chảy...