Lấy dữ liệu số làm nền tảng, nâng cao hiệu quả hậu kiểm môi trường

Lấy dữ liệu số làm nền tảng, nâng cao hiệu quả hậu kiểm môi trường
Hình ảnh minh hoạ.

Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 theo hướng giảm tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức quản lý nhà nước về môi trường. Với địa bàn tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp và làng nghề, Bắc Ninh xác định nâng cao năng lực cán bộ, hiện đại hóa hệ thống quan trắc và ứng dụng công nghệ số là những giải pháp quan trọng nhằm chủ động phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm, không để phát sinh khoảng trống quản lý.

Đổi mới phương thức quản lý, không đồng nghĩa với buông lỏng kiểm soát

Cải cách thủ tục hành chính, giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và phân cấp, phân quyền cho địa phương là một trong những định hướng đáng chú ý trong quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về quy trình giải quyết thủ tục mà còn đòi hỏi chuyển biến căn bản trong tư duy và phương thức quản lý nhà nước về môi trường.

Nếu như tiền kiểm tập trung vào việc kiểm soát điều kiện trước khi dự án, cơ sở đi vào hoạt động thì hậu kiểm đòi hỏi cơ quan quản lý phải theo dõi thường xuyên, đánh giá đúng mức độ tuân thủ pháp luật trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh. Điều đó đồng nghĩa với việc trách nhiệm của cơ quan quản lý không giảm đi mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực chuyên môn, khả năng nhận diện rủi ro và hiệu quả giám sát thực tế.

Đối với Bắc Ninh, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi địa bàn tập trung nhiều khu công nghiệp, cụm công nghiệp và làng nghề, hoạt động sản xuất đa dạng, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh ô nhiễm từ nước thải, khí thải và chất thải rắn. Trong bối cảnh đó, nếu phân cấp thủ tục hành chính nhưng không đồng thời nâng cao năng lực thực thi, tăng cường công cụ giám sát và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp thì rất dễ phát sinh những khoảng trống trong quản lý.

Trao đổi về vấn đề này, đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Bắc Ninh cho rằng, tinh thần lớn nhất của lần sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường là thay đổi cách nghĩ về quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ tư duy kiểm soát, áp đặt sang kiến tạo phát triển. Tuy nhiên, hậu kiểm không có nghĩa là nới lỏng quản lý. Doanh nghiệp được tạo điều kiện thuận lợi hơn khi triển khai dự án nhưng cơ quan quản lý phải theo sát hơn trong suốt quá trình hoạt động.

Sự thay đổi đó trước hết đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn và thực thi pháp luật của đội ngũ cán bộ môi trường. Người làm công tác quản lý không chỉ nắm vững quy định pháp luật mà còn phải có khả năng đánh giá rủi ro, đọc và phân tích dữ liệu quan trắc, nhận diện những thông số bất thường để xác định đúng đối tượng, địa điểm cần kiểm tra. Đối với những nhiệm vụ được phân cấp như thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường, cán bộ chuyên môn còn phải hiểu đặc điểm công nghệ sản xuất, công nghệ xử lý chất thải của từng loại hình doanh nghiệp.

Cùng với chuyên môn là bài toán nhân lực. Khi khối lượng công việc hậu kiểm tăng lên nhưng yêu cầu tinh gọn bộ máy vẫn được đặt ra, việc bố trí đúng người, đúng việc trở thành yếu tố quan trọng. Đặc biệt, cấp xã, phường cần có đội ngũ công chức được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về môi trường, hạn chế tình trạng kiêm nhiệm quá nhiều nhiệm vụ. Lực lượng kiểm tra chuyên ngành cũng cần đủ năng lực xử lý những vụ việc phức tạp, có tính chất liên ngành.

Như vậy, phân cấp không chỉ là chuyển giao thẩm quyền giải quyết công việc mà phải đi kèm với điều kiện thực thi, nguồn lực và cơ chế kiểm soát trách nhiệm. Đây cũng là yêu cầu để bảo đảm cải cách thủ tục hành chính thực sự tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng không đánh đổi bằng chất lượng môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Dữ liệu quan trắc – công cụ quan trọng trong giám sát, cảnh báo ô nhiễm

Một trong những yêu cầu quan trọng của phương thức hậu kiểm là chuyển từ kiểm tra dàn trải, chủ yếu dựa vào các đợt kiểm tra định kỳ sang giám sát thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm và dựa trên dữ liệu.

Thực tế cho thấy, với địa bàn có mật độ sản xuất công nghiệp lớn như Bắc Ninh, việc chỉ dựa vào các đợt kiểm tra trực tiếp sẽ khó bao quát đầy đủ hoạt động xả thải của các cơ sở. Trong khi đó, hệ thống quan trắc tự động, liên tục có thể cung cấp thông tin về diễn biến các thông số môi trường, giúp cơ quan chuyên môn nhận diện sớm dấu hiệu bất thường, kịp thời xác minh và có biện pháp xử lý.

Xác định dữ liệu quan trắc môi trường là công cụ quan trọng phục vụ quản lý nhà nước, chủ động phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm và cảnh báo sớm nguy cơ sự cố môi trường, thời gian qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Bắc Ninh đã quan tâm triển khai công tác quản lý, vận hành hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục và tiếp nhận, quản lý dữ liệu quan trắc từ các cơ sở thuộc đối tượng phải lắp đặt thiết bị theo quy định.

Hiện nay, Sở đang quản lý, tiếp nhận và theo dõi dữ liệu thông qua hệ thống phần mềm Envisoft 3.0 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai. Thông qua hệ thống này, cơ quan chuyên môn có thể theo dõi diễn biến các thông số quan trắc, giám sát tình hình xả thải, phát hiện trường hợp có thông số vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường, dấu hiệu bất thường hoặc gián đoạn truyền dữ liệu.

Trên cơ sở thông tin được tiếp nhận, cơ quan chuyên môn kịp thời yêu cầu cơ sở kiểm tra, khắc phục; đồng thời tổ chức kiểm tra, xác minh và tham mưu xử lý theo quy định của pháp luật. Đây là cơ sở quan trọng để chuyển từ phương thức quản lý phụ thuộc nhiều vào kiểm tra trực tiếp sang giám sát thường xuyên, chủ động phát hiện nguy cơ từ sớm.

Đáng chú ý, định hướng ứng dụng công nghệ số trong quản lý môi trường tại Bắc Ninh đã được cụ thể hóa trong Đề án số 16-ĐA/TU ngày 10/7/2026 của Tỉnh ủy Bắc Ninh (nay là Thành ủy Bắc Ninh) về tổng thể bảo vệ môi trường tỉnh Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh), giai đoạn 2026–2030 và Kế hoạch số 295/KH-UBND ngày 7/8/2026 của UBND tỉnh về triển khai thực hiện Đề án.

Theo định hướng này, thành phố tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường tập trung, đồng bộ; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và Internet vạn vật (IoT) trong quản lý, giám sát môi trường.

Trọng tâm là hình thành mạng lưới thu thập dữ liệu quan trắc trên nền tảng IoT, LoRaWAN; xây dựng kho dữ liệu môi trường tập trung, tích hợp và trực quan hóa dữ liệu trên nền tảng GIS. Từng bước ứng dụng AI để phân tích dữ liệu, nhận diện dấu hiệu bất thường, hỗ trợ dự báo và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh yêu cầu hậu kiểm ngày càng cao. Thay vì chờ đến khi phát sinh sự cố hoặc nhận được phản ánh mới tổ chức kiểm tra, hệ thống dữ liệu có khả năng giúp cơ quan quản lý nhận diện những biến động bất thường, xác định khu vực và nguồn thải có nguy cơ để chủ động kiểm tra, ngăn ngừa vi phạm.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi dữ liệu được chuẩn hóa, bảo đảm độ tin cậy và có sự kết nối, chia sẻ giữa các cấp, các ngành. Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng kỹ thuật, việc xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, tăng cường kết nối dữ liệu quan trắc với chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng là nhiệm vụ được Bắc Ninh tiếp tục đặt ra trong thời gian tới.

Phân cấp phải gắn với trách nhiệm, hậu kiểm phải đi vào thực chất

Nếu dữ liệu quan trắc là công cụ hỗ trợ phát hiện nguy cơ thì cơ chế phân cấp, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình là điều kiện bảo đảm các nguy cơ được xử lý kịp thời, đúng thẩm quyền.

Theo đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Bắc Ninh, nguyên tắc được đặt ra trong quá trình thực hiện phân cấp là giao việc phải đi đôi với hướng dẫn, nguồn lực và trách nhiệm. Sở sẽ tham mưu UBND thành phố quy định rõ nhiệm vụ giao cho từng cấp, từng cơ quan; xác định phạm vi thẩm quyền và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi thực hiện nhiệm vụ. Việc phân cấp phải căn cứ năng lực thực tế của từng địa phương, không thực hiện theo hướng cào bằng.

Cùng với đó, công khai và số hóa được xác định là những giải pháp quan trọng để kiểm soát quyền lực. Các thủ tục, thời hạn, kết quả giải quyết hồ sơ và kết quả thanh tra, kiểm tra được công khai theo quy định. Quá trình xử lý hồ sơ được thực hiện trên hệ thống, tạo dấu vết điện tử, góp phần hạn chế tiếp xúc trực tiếp, phòng ngừa tiêu cực. Việc tách bạch khâu cấp phép với khâu kiểm tra cũng là giải pháp nhằm tăng tính khách quan trong thực thi công vụ.

Đặc biệt, trách nhiệm phải gắn với người đứng đầu. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường cũng đặt ra yêu cầu trách nhiệm của Chủ tịch UBND cấp tỉnh trong trường hợp để xảy ra ô nhiễm môi trường trên địa bàn. Điều này cho thấy phân cấp không đồng nghĩa với phân tán trách nhiệm, mà đòi hỏi mỗi cấp chính quyền phải chủ động thực hiện chức năng quản lý, đồng thời chịu trách nhiệm về kết quả thực thi.

Đối với hoạt động hậu kiểm, Sở định hướng chuyển từ kiểm tra dàn trải sang kiểm tra dựa trên mức độ rủi ro. Những cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cao hoặc từng vi phạm pháp luật về môi trường sẽ được giám sát chặt chẽ hơn; các cơ sở chấp hành tốt được xem xét giảm tần suất kiểm tra theo quy định. Khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm hoặc có phản ánh của người dân, cơ quan chức năng sẽ tổ chức kiểm tra đột xuất, xác minh và xử lý nghiêm.

Đáng chú ý, việc ứng dụng AI và các nền tảng số trong quản lý môi trường cũng được Sở xác định triển khai theo lộ trình, gắn với yêu cầu kiểm soát chất lượng dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật, khả năng kết nối và an toàn thông tin. Kết quả phân tích, dự báo, cảnh báo của hệ thống có vai trò hỗ trợ cơ quan chuyên môn trong quản lý và xác định trọng điểm kiểm tra, không thay thế hoạt động kiểm tra thực tế cũng như trách nhiệm kết luận, xử lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Một vấn đề khác được đặt ra là bảo đảm tính liên tục trong quản lý khi thực hiện chuyển giao nhiệm vụ giữa các cấp. Theo đó, Sở sẽ rà soát hồ sơ đang giải quyết dở dang, thực hiện bàn giao rõ ràng; đồng thời phối hợp với Ban Quản lý các khu công nghiệp, Công an thành phố và UBND các xã, phường xây dựng quy chế phối hợp, xác định cụ thể đầu mối và thời hạn giải quyết công việc của từng đơn vị.

Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý, việc công khai thông tin chất lượng môi trường và kết quả quan trắc theo quy định cũng được chú trọng. Thông qua nền tảng GIS và các nền tảng số phù hợp, người dân, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận thông tin, theo dõi diễn biến môi trường, tham gia giám sát và phản ánh những vấn đề phát sinh tại địa phương. Đây cũng là một kênh bổ trợ quan trọng, giúp cơ quan quản lý mở rộng khả năng giám sát ngoài phạm vi kiểm tra hành chính thông thường.

Có thể thấy, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là bước chuyển về phương thức quản lý, nhưng hiệu quả của quá trình này không chỉ được đo bằng số lượng thủ tục hành chính được cắt giảm hay thẩm quyền được phân cấp. Điều quan trọng hơn là năng lực phát hiện, ngăn ngừa và xử lý vi phạm phải được nâng lên; trách nhiệm của từng cấp, từng ngành phải được xác định rõ; dữ liệu phải trở thành căn cứ hỗ trợ quản lý và giám sát thực chất.

Với định hướng xây dựng hệ thống quản lý môi trường thông minh, đồng bộ, có khả năng tích hợp dữ liệu, phân tích, dự báo và cảnh báo sớm, Bắc Ninh đang từng bước chuyển từ quản lý chủ yếu dựa vào kiểm tra, xử lý sau vi phạm sang chủ động phòng ngừa, giám sát thường xuyên và phát hiện nguy cơ từ sớm, từ xa. Đây không chỉ là yêu cầu đặt ra từ quá trình hoàn thiện pháp luật về môi trường mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm mục tiêu phát triển công nghiệp, đô thị hiện đại gắn với chất lượng môi trường sống bền vững.

Trần Sơn