Lào Cai đưa văn hóa truyền thống trở thành nguồn lực phát triển
Thông qua Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Lào Cai đang tập trung bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch. Nhiều mô hình sinh hoạt văn hóa được duy trì, nghệ nhân được phát huy vai trò, từng bước đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.
Lào Cai là địa bàn có nhiều dân tộc cùng sinh sống, sở hữu kho tàng văn hóa phong phú với các lễ hội, phong tục, dân ca, dân vũ và nghề thủ công truyền thống. Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống xã hội, một số giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ mai một. Thực tế này đòi hỏi các giải pháp bảo tồn phù hợp, trong đó người dân phải giữ vai trò chủ thể.
Đến hết năm 2025, thông qua Dự án 6, toàn tỉnh đã hỗ trợ 54 đội văn nghệ truyền thống và 25 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian. Các mô hình tạo không gian để người dân duy trì hoạt động biểu diễn, thực hành dân ca, dân vũ, sử dụng nhạc cụ truyền thống và trao truyền những phong tục tốt đẹp cho thế hệ trẻ.
Cùng với đó, Lào Cai hiện có 97 nghệ nhân tham gia thực hành, truyền dạy và bảo tồn văn hóa, gồm 2 Nghệ nhân Nhân dân, 34 Nghệ nhân Ưu tú, 45 nghệ nhân cấp tỉnh và 16 nghệ nhân dân gian. Ngoài ra, hàng trăm nghệ nhân và người có uy tín khác cũng tích cực tham gia gìn giữ di sản tại địa phương.
Đây là lực lượng nắm giữ nhiều tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm quý về văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, phần lớn nghệ nhân đã cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận ở một số loại hình còn hạn chế. Vì vậy, việc tạo điều kiện để nghệ nhân trực tiếp truyền dạy, khuyến khích thanh thiếu niên tham gia sinh hoạt văn hóa là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tính kế tục của di sản.
Sau hợp nhất, Lào Cai có 4 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 56 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên quý giá để tỉnh tiếp tục bảo tồn, đồng thời khai thác hợp lý phục vụ phát triển du lịch.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự án 6 là gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Đến nay, tỉnh đã hỗ trợ đầu tư 9 điểm đến du lịch tiêu biểu tại các thôn, bản. Những nét đặc trưng về kiến trúc nhà ở, phong tục, lễ hội, nghề thủ công và ẩm thực truyền thống được đưa vào hoạt động giới thiệu, trải nghiệm.
Các nghề đan lát, thêu dệt thổ cẩm, chế biến món ăn bản địa cùng hoạt động trình diễn nghệ thuật dân gian góp phần tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng. Người dân có thêm cơ hội phát triển dịch vụ lưu trú, ăn uống, hướng dẫn trải nghiệm và tiêu thụ sản phẩm thủ công, đặc sản địa phương.
Trong 10 tháng năm 2026, Lào Cai đón trên 10 triệu lượt khách, trong đó có trên 1,5 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ khách du lịch ước đạt 45.150 tỷ đồng. Riêng dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9/2026, các điểm du lịch cộng đồng đón trên 65.000 lượt khách. Kết quả này cho thấy tiềm năng khai thác các giá trị văn hóa bản địa trong phát triển du lịch còn lớn.
Tuy nhiên, việc đưa di sản vào hoạt động du lịch cần bảo đảm tính nguyên bản, tránh thương mại hóa hoặc làm sai lệch giá trị truyền thống. Những nghi lễ mang tính thiêng cần được thực hành đúng không gian, trình tự, có sự đồng thuận của cộng đồng và hướng dẫn của nghệ nhân.
Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình triển khai Dự án 6 vẫn gặp khó khăn về năng lực tổ chức thực hiện tại cơ sở. Trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, một bộ phận cán bộ cấp xã còn hạn chế về kỹ năng xác định đối tượng thụ hưởng, lựa chọn nội dung bảo tồn, lập dự toán và hoàn thiện hồ sơ thanh quyết toán.

Giai đoạn 2021 - 2025, ngành Văn hóa đã tổ chức 6 cuộc tập huấn về các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực văn hóa cho đội ngũ cán bộ quản lý và cán bộ văn hóa cơ sở. Năm 2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục ban hành văn bản hướng dẫn thực hiện Dự án 6. Tuy nhiên, việc hỗ trợ trực tiếp, tháo gỡ vướng mắc cho cán bộ cơ sở vẫn cần được tăng cường.
Cùng với đó, chuyển đổi số được xác định là giải pháp hỗ trợ lưu giữ và quảng bá di sản. Giai đoạn 2026 - 2027, Lào Cai phấn đấu số hóa ít nhất 30% tài nguyên du lịch đủ điều kiện; 90% khu, điểm du lịch trọng điểm ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, vận hành và tối thiểu 50% cơ sở kinh doanh du lịch sử dụng nền tảng số.
Đến nay, 3 bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh đã được số hóa. Thời gian tới, tỉnh tiếp tục ưu tiên số hóa những loại hình có nguy cơ mai một như dân ca, dân vũ, nghi lễ truyền thống, nghề thủ công và tri thức dân gian. Các di sản tiêu biểu như Xòe Thái, Khèn Mông, Lễ cấp sắc của người Dao được định hướng số hóa bằng hình ảnh chất lượng cao và mô hình 3D.
Tỉnh cũng định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu về 4 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 56 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; tích hợp thông tin về di sản, lễ hội, sản phẩm OCOP, cơ sở lưu trú và dịch vụ lữ hành trên bản đồ số, cổng thông tin du lịch, kết nối với phần mềm du lịch thông minh Lào Cai Tour.

Thời gian tới, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát di sản có nguy cơ mai một, lựa chọn nghệ nhân và người am hiểu văn hóa để tổ chức truyền dạy tại gia đình, làng nghề, trường học và không gian sinh hoạt cộng đồng. Tỉnh đồng thời định hướng kết nối các tuyến du lịch văn hóa giữa Sa Pa, Bắc Hà, Nghĩa Đô, Nghĩa Lộ, Tú Lệ, Mù Cang Chải và hồ Thác Bà nhằm đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng thị trường.
Cùng với ngân sách nhà nước, Lào Cai khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia đầu tư các sản phẩm du lịch gắn với bản sắc văn hóa, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Tỉnh cũng kiến nghị hoàn thiện cơ chế, định mức hỗ trợ và sớm có hướng dẫn triển khai giai đoạn sau năm 2026 để địa phương chủ động xây dựng kế hoạch.
Thông qua Dự án 6, công tác bảo tồn văn hóa ở Lào Cai đang từng bước gắn với đời sống cộng đồng và phát triển du lịch. Khi người dân thực sự là chủ thể, được tham gia và hưởng lợi từ di sản, những giá trị truyền thống sẽ có thêm điều kiện được gìn giữ, trao truyền và phát huy bền vững.