Làng chài Nguyệt Đức và ước mơ được 'lên bờ' định cư

Lênh đênh trăm năm, cay đắng phận “sống gửi, thác nhờ”

Làng chài Nguyệt Đức có lịch sử hình thành cách đây hơn 100 năm, vốn chỉ là một làng phụ trợ cho ngành “công nghiệp” sản xuất của làng gốm Thổ Hà (phường Vạn An, thành phố Bắc Ninh) bên kia sông Cầu. Làng gốm Thổ Hà cần thuyền, nhân công để mua nguyên liệu sản xuất như củi, than, cũng như vận chuyển thương phẩm đi khắp nơi. Thuyền chài thủa ấy nườm nượp trên sông Cầu rồi tỏa đi khắp cả nước, tạo nên một tên tuổi gốm Thổ Hà lẫy lừng. Những ghe thuyền cùng gia đình họ tụ lại bên bờ sông, đối diện những lò gốm, dần hình thành một làng chài kéo dài gần 1km dọc sông Như Nguyệt với hàng trăm hộ dân. Gốm Thổ Hà sống, làng chài Nguyệt Đức sống; làng gốm mai một, làng chài Nguyệt Đức như chiếc lục bình không rễ, bập bềnh ven sông cả trăm năm.

Ông Trần Văn An (67 tuổi), là người sinh ra, lớn lên ở làng chài cho biết, cả cuộc đời ông gắn với con sông, rồi đến đời các con các cháu ông cũng đều như thế. Ông tâm sự, giờ nước sông ô nhiễm, cá tôm chết hết, dân vạn chài chuyển sang vận chuyển than, cát sỏi nhưng rồi cũng vãn dần. Do ít học, ít va chạm xã hội, người dân chỉ biết đi làm thuê bập bõm, đắp đổi cân gạo cho qua ngày. Mấy chục năm từ hồi hết bao cấp, cả làng chỉ có đúng 5 cháu được vào Đại học, còn thì dở dang hết lớp 9 rồi đi làm thuê, nuôi gia đình.

Đau đớn nhất là chuyện chôn cất người đã khuất. Hồi làng gốm Thổ Hà còn thịnh vượng, các cụ của làng có tầm nhìn xa đã vận động cả làng góp tiền, thuê một khoảng đất trên đồi Quả Cảm (nay là xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh) để chôn cất người thân. Hơn trăm năm đã qua, bao thế hệ đều được an táng lên đó. “Chúng tôi, sống thì ở đậu bên đất Vân Hà, Bắc Giang, chết chôn gửi bên Bắc Ninh lênh đênh như bèo không rễ”, ông An ngậm ngùi chia sẻ.

Năm 2013, ông Trần Văn An làm Trưởng thôn, cuộc họp nào ở xã, ở huyện ông cũng đều xin phát biểu, kiến nghị, xin cho dân Nguyệt Đức lên bờ, kiếm miếng đất để thay đổi cuộc sống nhưng đều thất bại.

Thương xót nhất là con trẻ, trẻ em làng chài bao đời theo bố mẹ lênh đênh trên sông nước, các em nhỏ tuổi không có chỗ chơi, hiểm nguy luôn rình rập. Không giống như các em trên đất liền có sân để chơi các môn thể thao như: bóng đá, bóng bàn, nhảy dây, đá cầu… mấy chục đứa trẻ con làng chài vẫn chỉ biết hồn nhiên nhảy qua nhảy lại trên các con đò...

Lối thoát nào cho dân vạn chài Nguyệt Đức?

Chia sẻ với phóng viên, ông Nguyễn Đại Lượng, Chủ tịch UBND huyện Việt Yên cho biết: “Các thôn Yên Viên, Thổ Hà (xã Vân Hà) nằm ngoài đê Tả Cầu, các hộ dân xây dựng nhà ở sát bờ sông Cầu, hàng năm có hiện tượng sạt lở dọc bờ sông, đe dọa tính mạng, tài sản của nhân dân. Thôn Nguyệt Đức có 183 hộ đều sinh sống bằng nghề chài lưới, sống trên sông nước, cuộc sống không ổn định, trẻ em không có điều kiện học hành.

Theo kết quả rà soát của UBND huyện Việt Yên, tổng số hộ cần bố trí tương ứng với số lô là 139 hộ với 493 nhân khẩu. Các hộ dân này thuộc địa bàn thôn Yên Viện, thôn Thổ Hà, thôn Nguyệt Đức đều chưa có nhà ở, cuộc sống bấp bênh, không ổn định, không đảm bảo mức sống cơ bản; các hộ dân đều có có nguyện vọng di chuyển vào khu tái định cư để ổn định cuộc sống. Để đảm bảo an toàn tính mạng cho các hộ dân vùng thiên tai, thực hiện chủ trương an sinh xã hội trên địa bàn, việc đầu tư dự án là cần thiết”.

Từ năm 2020, Huyện ủy, UBND huyện Việt Yên đã có nhiều cuộc họp, quyết tâm đưa người dân làng chài Nguyệt Đức “lên bờ”. Dự án sắp xếp và ổn định dân cư vùng thiên tai, đặc biệt khó khăn xã Văn Hà, huyện Việt Yên dần hình thành với quy mô 5 héc-ta được bố trí tại Đồng Săng, xã Vân Hà, tổng mức đầu tư khoảng 72 tỷ đồng.

Dự án đã được sự quan tâm tuyệt đối từ phía Tỉnh ủy, UBND tỉnh Bắc Giang. Ngày 5/6/2022 Tỉnh ủy Bắc Giang có Thông báo số 1115-TB/TU, thông báo về ý kiến của thường trực Tỉnh ủy về việc giao chủ đầu tư thực hiện dự án Sắp xếp ổn định dân cư vùng thiên tai xã Vân Hà, huyện Việt Yên. Qua đó, Thường trực Tỉnh ủy đã thảo luận và nhất trí chủ trương giao cho UBND huyện Việt Yên làm chủ đầu tư triển khai dự án.

Đảng bộ và chính quyền từ tỉnh xuống huyện, xuống xã và nhân dân đều đồng lòng, đều quyết tâm đưa bà con làng chài lên bờ. Ngân sách phía UBND tỉnh đã chuẩn bị, quỹ đất cho dự án đã sẵn sàng nhưng tại sao dự án chưa thể triển khai?

Có một nhận định đưa ra, nút thắt nằm ở địa hình của xã Vân Hà, xã có ba mặt được bao bọc bởi sông Cầu, là hành lang thoát lũ theo quy hoạch của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Tuy nhiên, tại Phụ lục V - Danh mục các bãi sông có thể nghiên cứu xây dựng (Ban hành kèm Quyết định số 257/QĐ-TTg ngày 18/2/2016 của Thủ tướng Chính phủ), mục 109 có ghi rõ tên Vân Hà - Tiên Sơn, vị trí K44+000 - K47+500 thuộc tỉnh Bắc Giang có diện tích 335 héc-ta. Và cũng theo Quyết định số 257/QĐ-TTg, theo Phụ lục I thì sông Cầu thuộc Vùng không chịu tác động điều tiết các hồ chứa nước lớn.

Như vậy, lúc này rất cần có một quyết định sớm từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn để cho phép Tỉnh ủy, UBND tỉnh Bắc Giang “gỡ bỏ nút thắt”, sớm triển khai Dự án Sắp xếp và ổn định dân cư vùng thiên tai, đặc biệt khó khăn xã Văn Hà, huyện Việt Yên, đảm bảo an toàn tính mạng cho các hộ dân vùng thiên tai, thực hiện chủ trương an sinh xã hội trên địa bàn.