Lần đầu đến Mỹ (phần tiếp): Một giấc mơ giao hưởng

Cũng như thế tại New York, sau khi xem xong bảo tàng Metro politan, tôi lại được xem các chàng trai da đen hát những câu nhạc Rap quảng cáo thương hiệu và nhảy múa nhào lộn như các nhóm "Mãi Võ Sơn Đông" ở châu Á.

Rồi những chàng trai ấy lại gặp chúng tôi ở Boston.

Ở Mỹ, trước khi có một nền âm nhạc bác học, từ lâu đã có những âm hưởng dân gian bay trong đời sống từ người da đỏ, người da đen, người chăn bò... Đến khi xuất hiện nền âm nhạc bác học thì cũng xuất hiện thể loại âm nhạc đại chúng đỉnh cao là nhạc Jazz. Bắt nguồn từ New Orleans, nhạc Jazz với nghĩa từ là "không rõ ràng" đã được tập hợp từ các yếu tố nhạc rac-tim của người Mỹ da đen, đã được hoàn thiện bởi các tài năng như Louis Amstrong, Billic Holiday và nhất là sau khi được "châu Âu hóa" nhờ tài năng của Duke Ellington, nhạc Jazz đã ngự trị âm nhạc đại chúng trong khoảng 4 thập kỷ hoàng kim. Từ cuối những năm 1940, một thể loại mới mang chất trí tuệ hơn nhạc Jazz chủ yếu sử dụng dàn nhạc gọi là be bap bắt đầu hút khán giả bởi những tài năng như nghệ sĩ saxophone Charlic Parker hoặc nghệ sĩ kèn trompet Miles Davis... Tuy nhiên từ đầu những năm 1950, thay thế phần lớn sàn diễn âm nhạc đại chúng, là nhạc Rock and Roll phát triển từ phong cách nhạc của người da đen "Rhythm and Blue". Những ca khúc với nhịp  đập mạnh mẽ và lời ca táo bạo. Công nghệ marketing tuyệt vời của các nhà sản xuất đĩa đã nghĩ cách đánh tráo khái niệm, đưa nhạc Rock and Roll cho nghệ sĩ da trắng trình diễn thì chắc chắn sẽ có sức cuốn hút rất lớn. Và Elvis Presley đã được họ chọn lựa. Thắng lợi của Rock and Roll qua Elvis Presley đã đạt tới mức ngoài tưởng tượng. Giọng hát truyền cảm và vẻ đẹp hấp dẫn cùng cách "lắc và quay" hơi thoáng chút khiêu dâm đã làm cho cả thế giới đang chìm đắm trong chủ nghĩa hậu hiện đại tưởng lầm đây mới là âm nhạc đích thực, đỡ nhàm chán hơn âm nhạc bác học, kinh viện. Người ta còn kín đáo thêu dệt Elvis Presley là nhà tư tưởng, khiến những biểu hiện vô tình của nghệ sĩ này cũng được các nhà tư tưởng già cỗi của châu Âu tô son vẽ phần thành những tư tưởng cấp tiến, mới lạ. Song chính sự trớ trêu đó đã là một cú huých đúng lúc cho âm nhạc châu Âu đang trì trệ bởi di chứng tan nát của Thế chiến Hai và âm nhạc châu Âu thực sự từ cung đình, nhà hát bước ra vỉa hè thấm đẫm tư tưởng nổi loạn của chủ nghĩa hậu hiện đại. Sự xuất hiện của Tứ quái nhóm nhạc The Bcafls và sau đó đến Rolling Stones đã làm khuynh đảo thế giới, khuynh đảo ngược lại xứ sở sinh ra thể loại này là nước Mỹ. Sự kiện lớn làm rung mình nước Mỹ khi tại nhà hát Broadway (New York), nhóm The Beatles hát lên câu hát: "Anh muốn nắm bàn tay em" (I want to hold your hand) từ những nốt trầm đồng âm vút lên quãng tám đúng căng thẳng. Và sau "Rock and Roll" là nhạc pop và nhạc đồng quê (Country) làm thế giới nhất là giới trẻ mê đi ngỡ là đã có thứ âm nhạc cao siêu cứu chuộc thế giới.

Trong khi lừa mị thế giới bằng công nghệ marketing siêu hạng, nước Mỹ vẫn thầm lặng đẩy dần nền âm nhạc bác học lên những tầm cao. Những tên tuổi từ Lonis Moreau Goffschalk đến Aaron Copland với giao hưởng "Một người Mỹ ở Paris" đã đưa ngôn ngữ giao hưởng Mỹ lên một tầm cao đáng nể. Vừa đào tạo những nhân tài trong nước, nước Mỹ còn đứng hàng đầu nhân loại bằng việc không tiếc tiền mua về hợp chủng quốc của mình nhưng thiên tài thế giới như I.Stra- vilsky, A.Schon berg. Nhưng chính vì cái nhìn coi tất cả những nhân tài thế giới là nhân tài của Mỹ đã khiến cho nước Mỳ sau những nhà soạn nhạc tài năng như Aaron Copland, những nghệ sĩ tài năng như Horowith đã không đào tạo thêm được những nhân tài nào từ trong nước Mỹ có tài âm nhạc ở tầm vóc thế giới. Sai lầm đó từ chỗ hành tiến, coi mình là nước lớn, các trường dạy nhạc của Mỹ đã bỏ giáo trình kiểu châu Âu và tự soạn lấy giáo trình giảng dạy. Tuy nhiên, giáo trình giảng dạy của châu Âu cũng đã quá lạc hậu. Nhưng khi có cuộc cách mạng về ngôn ngữ âm nhạc tại Paris 1968 với sự xuất hiện của trường phái "Tiên phong" (Avant-gard) thì nước Mỹ không còn đủ khả năng theo kịp sự biến chuyển này. Họ đành tạo ra những thế hệ mãi mãi chỉ là học trò của I.Stravilsky và A.Schonberg.

Bởi vậy, các nhà sản xuất cứ khua chiêng gõ mõ, lập lờ đánh lận con đen giữa âm nhạc đại chúng với âm nhạc bác học ra thế giới, tuy ở trong nước thì vẫn có thái độ cư xử đúng mức với hai dòng âm nhạc này. Nhờ sự lên ngôi của âm nhạc đại chúng trong thời kinh tế thị trường mà ở Việt Nam mọc lên bao siêu sao giầu có, hợm hĩnh dù chấp nhận hát quảng cáo cho băng vệ sinh, bột giặt, mỳ ăn liền, máy điều hòa... Cả những nghệ sĩ có học cũng lao vào cơn lũ mưu sinh này và đồng hạng với những nghệ sĩ "mù nhạc". Ai đó dính một tỷ Mỹ vào là vênh vang như một thiên tài. Chỉ có rất ít những người học hành một cách nghiêm chỉnh đã vừa nhận ra vươn tới đỉnh cao là một điều hết sức khó khăn nhưng không phải là hết hy vọng. Một Vũ Ngọc Linh qua các cuộc thi piano. Một Quyền Thiện, Đắc trong lĩnh hội nhạc Jaff. Một Nguyễn Bội Cơ trong lĩnh vực chỉ huy giao hưởng. Một Thăng Long trong cuộc thi hát thính phòng ở Mỹ. Một Phan Quang Minh trong Festival guitar quốc tế Baltimor... Tất cả còn quá ít để tạo nên một ấn tượng âm nhạc Việt Nam tại Mỹ. Hiện nay ở Mỹ, chỉ có rối nước Việt Nam với các làn điệu chèo là có thể lấy được tiền của người Mỹ. Còn với các "siêu sao" pop-rock nhà ta thì chỉ kiếm tiền quanh quẩn trong cộng đồng người Việt ở xứ sở này mà thôi.

Tôi đã đến một nhạc viện ở bang Maryland và choáng ngợp giữa những tòa cao với rất nhiều các phòng biểu diễn khác biệt.Ở đây vừa diễn ra cuộc thi quốc tế của các nghệ sĩ piano trẻ tuổi. Họ đã đem lại cho mùa hè náo nhiệt những âm thanh của những cây đàn Steinwey A'quene cực tốt. Nhạc viện có đến 300 phòng tập với 300 cây đàn như thế. Một môi trường âm nhạc lý tưởng. Thật cảm động khi nhìn thấy cháu Phan Thanh Hương 11 tuổi vốn là học trò của thầy La Thương (Nhạc viện Hà Nội) giờ theo cha sang đây, được ngồi tập với cây đàn sang trọng này mà ở Hà Nội thì nằm mơ cũng không thấy. Nhưng dù nằm mơ, tôi cũng mơ một giấc mơ giao hưởng Việt Nam. Nếu Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam đã rung được tiếng chuông ở Paris nước ngoài, thì không có lý do gì mà trong tương lai lại không thể hiện diện ở nước Mỹ. Cần có một chiến lược đắt giá và thông minh. 

Trích bút ký của Nguyễn Thụy Kha