Kỳ vọng sớm hình thành thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam

Thiếu khung pháp lý rõ ràng…

Theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan này quyết định điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, theo đó bổ sung dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh vào Chương trình lập pháp năm 2026 trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Đây được đánh giá là tin vui với nhiều mặt hàng nông sản bởi theo đánh giá của chuyên gia kinh tế, TS. Trần Văn Bình, những thất bại của các sàn giao dịch hàng hóa trước đây đều xuất phát từ nguyên nhân đầu tiên là “khung pháp lý không rõ ràng và không phù hợp”. “Đây là một rào cản lớn, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh và tối ưu hóa lợi nhuận. Các mô hình hoạt động không được chuẩn hóa, gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc giám sát và điều chỉnh” - TS. Bình nói.

TS. Trần Văn Bình đánh giá, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đáng kể trong việc xây dựng các sàn giao dịch hàng hóa nông sản và có ý định tổ chức sàn giao dịch hàng hóa phái sinh, tuy nhiên, hầu hết các sáng kiến này đều không đạt được thành công như kỳ vọng và đã phải ngừng hoạt động. Ví dụ, sàn giao dịch hạt điều TP Hồ Chí Minh (hoạt động trong năm 2002). Đây là mô hình giao dịch tương lai tập trung đầu tiên tại Việt Nam. Tuy nhiên, sàn này chỉ hoạt động trong một thời gian rất ngắn trước khi ngừng hoàn toàn do không đáp ứng được các kỳ vọng ban đầu.

Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (hoạt động trong giai đoạn 2006 -2008) được đánh giá là một nỗ lực đặc biệt quan trọng đối với ngành cà phê. TS. Bình đánh giá, mặc dù Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột đã có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về sản phẩm giao dịch và phương thức hoạt động, nhưng giao dịch phái sinh cà phê thông qua sàn này không phát triển và đối mặt với nhiều hạn chế. Một số quy định được chuẩn hóa cho sản phẩm phái sinh vẫn chưa thực sự phù hợp với thực tế (ví dụ: Quy định về khối lượng giao dịch cà phê, vị trí của hệ thống kho bãi). Hoặc Sàn giao dịch hàng hóa Sài Gòn Thương Tín (hoạt động năm 2010). Sàn này được thành lập để giao dịch đường thô và đường tinh luyện. Mặc dù ra đời sau và nhận được sự hỗ trợ từ Sacombank về thiết bị và cơ sở khách hàng, các giao dịch phái sinh hàng hóa tại đây vẫn không thể phát triển.

Theo Bộ Công Thương, thực tế, lĩnh vực mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa tại Việt Nam hiện nay chỉ có một doanh nghiệp duy nhất là Công ty Cổ phần Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) hoạt động. Mặc dù được cấp phép thành lập và liên thông với thị trường quốc tế theo quy định của pháp luật hiện hành nhưng MXV vẫn chưa thể bao quát đầy đủ các hoạt động của giao dịch hàng hóa, dịch vụ cung ứng chưa đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư quốc tế.

Đề xuất xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh

Bộ Công Thương vừa thực hiện lấy ý kiến đối với hồ sơ chính sách Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Theo dự thảo, hàng hóa phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá trị của hàng hóa cơ sở, được giao dịch dưới các hình thức hợp đồng phái sinh như hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các sản phẩm phái sinh khác theo quy định của pháp luật.

Ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, giao dịch hàng hóa phái sinh là một mô hình giao dịch rất hiện đại. Trên thế giới đã hiện diện khoảng vài trăm năm nhưng ở Việt Nam khái niệm này vẫn còn khá mới mẻ. Hiện nay, các hình thức giao dịch tại Việt Nam chủ yếu là các hợp đồng giao ngay.

“Trên thế giới rất phổ biến loại hàng hóa mà tương lai chúng ta gọi là hàng hóa phái sinh. Hàng hóa phái sinh sẽ giúp thúc đẩy xuất khẩu hoặc bán các sản phẩm có thế mạnh của Việt Nam, ví dụ như nông sản, kim loại và đặc biệt hàng hóa số hóa. Bây giờ đã tiến hành giao dịch tín chỉ carbon hoặc những hàng hóa số hóa khác. Do đó, nếu chúng ta phát triển một hành lang pháp lý tốt cho phái sinh, sẽ thúc đẩy và bảo đảm việc tiêu thụ, buôn bán, xuất khẩu các hàng hóa có thế mạnh ở Việt Nam” - ông Linh nói.

Ông Linh lý giải, hiện nay ở mặt hàng nông sản, thường thì người nông dân “được mùa mất giá, được giá mất mùa” nhưng với công cụ hàng hóa phái sinh tương lai bảo đảm có thể giải quyết được vấn đề. Ví dụ, một người nông dân muốn bán 100 tấn lúa trong vòng một năm tới thì có thể bán trước và sẽ giao ở trong tương lai, điều này sẽ bảo đảm kể cả khi giá thị trường đi xuống vẫn bảo đảm cho người nông dân bán ở mức giá đã chốt trước đó.

“Đây là những hình thái kinh doanh, phương thức kinh doanh rất hiện đại và phổ biến trên thế giới hiện nay mà chúng ta bắt đầu mới manh nha hình thành” - ông Linh đánh giá. Đồng thời khẳng định Bộ Công Thương sẽ nỗ lực để sớm có thể đưa hình thức giao dịch hàng hóa phái sinh hoạt động tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam đã chính thức ra mắt ở TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Trên thực tế, Sở giao dịch hàng hóa và thị trường hàng hóa phái sinh là một trong những hạng mục cực kỳ quan trọng trong Trung tâm tài chính quốc tế này.