Kỷ niệm 60 năm Ngày Dân số Việt Nam: Sinh con được thưởng, có hấp dẫn?

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) -  Mới đây, Dự thảo Đề cương Luật Dân số do Bộ Y tế chủ trì soạn thảo, đang lấy ý kiến để trình Chính phủ, đề xuất phụ nữ ở vùng đang có mức sinh thấp được hỗ trợ một lần bằng số tiền gần 10 triệu VNĐ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mức thưởng này chỉ như “muối bỏ bể” và không mấy khả thi…
Dự thảo tặng tiền khuyến khích sinh con có giảm được tình trạng già hóa dân số? (Ảnh minh họa) Dự thảo tặng tiền khuyến khích sinh con có giảm được tình trạng già hóa dân số? (Ảnh minh họa)

Áp lực mức sinh thấp, già hóa dân số nhanh

Theo Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình, Bộ Y tế, sau gần ba thập kỷ áp dụng chính sách khuyến khích mỗi gia đình chỉ nên có từ một đến hai con để xóa đói giảm nghèo, Việt Nam đang giữ tổng tỷ suất sinh (số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ) ở mức 2,1 con một mẹ.

Nếu mức sinh thấp hơn, dân số sẽ nhanh chóng bị già hóa, tạo ra nhiều sức ép về các dịch vụ an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi. Quy mô dân số giảm sớm, giảm nhanh nếu mức sinh giảm xuống sâu dưới mức thay thế sẽ rất khó đưa mức sinh trở lại, dù có đầu tư lớn cho chính sách khuyến khích sinh. Ngoài ra, mức sinh càng xuống thấp ở các nơi có điều kiện kinh tế - xã hội phát triển sẽ càng làm gia tăng khoảng cách chênh lệch mức sinh giữa các vùng, miền trên cả nước.

Theo ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình TP HCM thì TP ở trong nhóm 21 tỉnh, thành có tổng tỷ suất sinh thấp nhất cả nước. Thống kê cho thấy năm 2020, tổng tỷ suất sinh của một người phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ ở thành phố là 1,53 con, có xu hướng tăng năm 2019 (1,39 con) nhưng chưa thoát khỏi báo động về tình trạng mức sinh thấp. Hiện nay quy mô dân số ở thành phố khá lớn song tốc độ già hóa dân số đang diễn ra khá nhanh.

Ông Trung nhận định, mức sinh thấp, già hóa dân số nhanh tạo ra áp lực ngày càng tăng đối với hệ thống an sinh xã hội dành cho người cao tuổi như lương hưu, bảo hiểm y tế, chế độ trợ cấp xã hội, chế độ chăm sóc sức khỏe, vui chơi, giải trí... Kế đến là sự suy giảm về nguồn nhân lực đặc biệt là lao động trẻ, làm ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Mặt khác, chi phí cho chính sách khuyến khích sinh sẽ gây áp lực cho nguồn ngân sách của thành phố, trong khi đó, nguồn ngân sách này nên đầu tư cho việc nâng cao chất lượng dân số để có thể phát triển bền vững.

Thực tế, Việt Nam là một trong số những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Trong khi các nước phát triển phải trải qua nhiều thập kỷ mới chuyển từ già hóa dân số sang dân số già như Pháp (115 năm), Australia (73 năm), Trung Quốc (26 năm), quá trình này ở Việt Nam chỉ diễn ra trong 15 năm. Việt Nam bước vào thời kỳ già hóa dân số vào năm 2011 và được dự báo sẽ trở thành nước có dân số già vào năm 2038, khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm 20%.

Chính vì vậy, Tổng cục Dân số đề xuất bãi bỏ các quy định liên quan đến mục tiêu giảm sinh, sửa đổi, bổ sung các chính sách hỗ trợ, khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con; chú trọng các đối tượng ưu tiên, người lao động khu công nghiệp, khu kinh tế để khuyến khích sinh đủ hai con tại địa phương.

Kỷ niệm 60 năm Ngày Dân số Việt Nam: Sinh con được thưởng, có hấp dẫn? ảnh 1

9 triệu chỉ như “muối bỏ bể”

Ở Việt Nam, mức lương tối thiểu vùng đang được áp dụng, gồm vùng một (4,42 triệu đồng), vùng hai (3,92 triệu), vùng ba (3,42 triệu) và vùng bốn (3,07 triệu đồng), để áp dụng tặng tiền theo đề xuất. GS Nguyễn Đình Cử (nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Trường Đại học Kinh tế quốc dân) nhận định, việc tặng tiền khó khả thi vì ba lý do. Thứ nhất, về phía Nhà nước, với 21 tỉnh, thành có mức sinh thấp nhất có dân số bằng khoảng 39% dân số cả nước, tương đương khoảng 39 triệu dân, mỗi năm có khoảng 600.000 trẻ ra đời. Nếu mỗi bé được hỗ trợ hai tháng lương cơ bản (khoảng 9 triệu đồng) thì cần đến 5.400 tỷ đồng/năm. Số tiền này quá lớn, ngân sách nhà nước khó đảm bảo.

Thứ hai, về phía gia đình, mỗi gia đình chỉ nhận được 9 triệu đồng để nuôi thêm một con đến 18 tuổi thì lại là quá ít. Ông Cử phân tích, ở các vùng mức sinh thấp là Đông Nam Bộ (gồm TP HCM) có mức sinh thấp do nhiều người nhập cư. Nhiều cặp vợ chồng có thể còn lo công việc, thu nhập trung bình cao nhất nước nhưng chi phí cũng khá đắt đỏ như thuê nhà, tiền học cho con, đưa đón con... Thế nên, với tiền thưởng 9 triệu đồng cho mỗi hộ gia đình gần như chỉ là “muối bỏ bể”.

Thứ ba, ông Cử đánh giá thời buổi hiện nay, người cao tuổi hầu hết có lương hưu. Trước đây có câu “trẻ cậy cha, già cậy con”, nhưng giờ “trẻ cậy cha, già cậy lương hưu”. Vì vậy, nhu cầu dựa dẫm vào con cháu khi tuổi già giảm bớt nhiều, khiến cho mức sinh cũng thấp hơn.

Do đó GS Cử cho rằng, giải pháp về hỗ trợ kinh tế từ phía Nhà nước chỉ mang giá trị tinh thần, Nhà nước ủng hộ, khuyến khích các gia đình đẻ hai con. Để hiệu quả, cần đa dạng hóa các giải pháp. Ví dụ, cần truyền thông thúc đẩy sự tham gia của nam giới chia sẻ với phụ nữ công việc gia đình, chăm sóc con cái, để người phụ nữ cảm thấy bớt gánh nặng. Phụ nữ hiện đại cũng đi làm, kiếm tiền, chăm lo cuộc sống gia đình, giảm bớt áp lực kinh tế lên người chồng... Kinh tế vững chắc, san sẻ việc gia đình sẽ khiến các cặp vợ chồng suy nghĩ đến việc sinh thêm con.

Cùng với đó, ông Phạm Chánh Trung chia sẻ, hai năm trước, nhiều chuyên gia đã thảo luận, góp ý kiến trong hội thảo Vấn đề mức sinh thấp tại TP HCM - các giải pháp đề xuất được tập trung vào việc hỗ trợ về mua nhà ở xã hội một lần đối với các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, hỗ trợ viện phí (kinh phí đồng chi trả, ngoài chi phí bảo hiểm y tế thanh toán) cho các cặp vợ chồng ở lần sinh con thứ hai. Song song với các giải pháp cũng đang được đề xuất tập trung vào việc hỗ trợ toàn diện cho các cặp vợ chồng an tâm sinh con và nuôi dạy con như hoàn thiện hệ thống chăm sóc y tế, miễn giảm học phí, thay đổi hình thức - thời gian trông trẻ mầm non - mẫu giáo, miễn giảm thuế thu nhập cá nhân, điều chỉnh chế độ nghỉ thai sản...

Tuy nhiên, theo GS Nguyễn Đình Cử, chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội cũng rất khó vì quỹ nhà ở hiện hầu như đều do các tập đoàn, công ty tư nhân thực hiện, trong khi tư nhân xây nhà không phải vì công tác dân số. GS Cử cho rằng, điều quan trọng đó là về lâu dài, Nhà nước cần có chiến lược thích nghi xu hướng giảm sinh, thay thế số lượng bằng chất lượng lao động. Ở một số nước, Nhà nước nâng cao chất lượng lao động bằng cách tăng năng suất như sử dụng ứng dụng robot trong làm việc...

Tại châu Á, hai quốc gia có mức sinh thấp kỷ lục là Nhật Bản và Hàn Quốc. Năm 2018, bình quân một phụ nữ Nhật sinh 1,42 con, còn bình quân mỗi phụ nữ Hàn sinh 0,98 con, chưa bằng một nửa so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số ổn định.

Chính phủ Nhật đã đưa ra một số biện pháp để các bà mẹ đi làm cân bằng cuộc sống tốt hơn. Năm 1992, nước này cho phép cha mẹ nghỉ phép có lương lên đến một năm sau khi sinh con. Chính phủ cũng yêu cầu các công ty gồm hơn 300 nhân viên đề ra mục tiêu tuyển dụng hoặc thăng chức cho nhân viên nữ. Năm 2017, Nhật đầu tư 2.000 tỷ yên (18,47 tỷ USD) vào một gói trợ cấp cho chăm sóc người già và giáo dục trẻ em. Trường mầm non công miễn phí cho trẻ em 3-5 tuổi và cả trẻ dưới độ tuổi đó đối với gia đình có thu nhập thấp. Một số thị trấn và đô thị Nhật Bản còn đưa ra những biện pháp đặc biệt. Thị trấn Nagi đã tăng tỷ lệ sinh từ 1,4 năm 2004 lên khoảng 2,8 vào năm 2014 bằng cách tặng tiền các bà mẹ mới sinh cũng như các khoản trợ cấp cho chăm sóc trẻ em, nhà ở, y tế và giáo dục.

Trong nội bộ Bộ Y tế Hàn Quốc cũng có những biện pháp khuyến khích nhân viên sinh con, bao gồm tặng tiền mặt cho những người có nhiều hơn hai con. Một số chính quyền địa phương còn vận hành dịch vụ mai mối để tăng tỷ lệ sinh. Chính quyền thành phố Seoul cũng có những chính sách hỗ trợ nhà ở cho gần 25.000 cặp vợ chồng mới cưới mỗi năm thông qua sáng kiến phúc lợi 3.100 tỷ won (2,6 tỷ USD). Các cặp vợ chồng không sở hữu nhà, đã kết hôn được 7 năm và thu nhập tổng hàng năm dưới 100 triệu won được nhận khoản vay lên tới 200 triệu won với lãi suất thấp. Các cặp vợ chồng có nhiều con sẽ được hưởng lãi suất ưu đãi…

Lựa chọn giới tính khi sinh dẫn tới mất cân bằng giới tính

Hiện tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam vẫn ở mức cao là 111.5 bé trai trên 100 bé gái. Tổng cục Thống kê nhận định cấu trúc dân số trong những thập kỷ tới sẽ mang dấu ấn của việc lựa chọn giới tính hiện tại, với quy mô dân số nam vượt trội trong một thời gian dài. Nam giới trẻ tuổi sẽ bị dư thừa so với nữ do tỉ lệ nữ giới đang giảm dần nên phải đối mặt với những khó khăn nghiêm trọng khi tìm kiếm bạn đời. Trì hoãn hôn nhân hoặc gia tăng tỉ lệ sống độc thân là những khả năng có thể xảy ra…

Đặc biệt với những kết quả phân tích về tỷ lệ mất cân bằng giới tính giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về ước muốn có con trai đã được thể hiện qua các hành vi sinh sản. Việc mất cân bằng giới tính dân số trong tương lai là không thể tránh khỏi, kể cả trong trường hợp tỷ số giới tính khi sinh khôi phục trở lại mức bình thường trong 15 năm tới.

Kết quả Tổng điều tra dân số 2019 cho thấy phụ nữ có trình độ càng cao thì mức sinh con càng thấp. Phụ nữ có trình độ sơ cấp có mức sinh cao nhất. Phụ nữ thuộc nhóm “giàu nhất” có mức sinh thấp nhất còn phụ nữ thuộc nhóm “nghèo nhất” lại có mức sinh cao hơn nhiều mức sinh thay thế.

Nguyễn Mỹ
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Giáo viên thời 4.0

Dạy học trực tuyến - giải pháp phát huy hiệu quả trong cảnh dịch bệnh.
(PLVN) -  Thời gian qua, ngành Giáo dục gặp nhiều khó khăn, thách thức do đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để ngành đẩy mạnh chuyển đổi số với lực lượng tiên phong là giáo viên thời 4.0.

Áp thấp mạnh trên Biển Đông

Áp thấp mạnh trên Biển Đông
(PLVN) - Vùng áp thấp này di chuyển tiếp theo hướng Bắc Tây Bắc, trên khu vực giữa và Nam Biển Đông và có khả năng mạnh lên...