Kỳ cuối: Củng cố phòng tuyến, thích ứng với phương thức vi phạm mới

Lực lượng chức năng chủ động thay đổi cách kiểm soát

Phương thức, thủ đoạn của các đối tượng buôn lậu hiện nay đã có nhiều thay đổi so với trước đây, theo hướng ngày càng tinh vi, chuyên nghiệp và khó phát hiện hơn. Các đối tượng chia nhỏ hàng hóa, lợi dụng hoạt động xuất nhập khẩu, thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát nhanh, logistics và sử dụng công nghệ thông tin để liên lạc, giao dịch nhằm né tránh sự kiểm tra của lực lượng chức năng; đồng thời thường xuyên thay đổi thời gian, địa điểm, phương thức vận chuyển, lợi dụng giờ giao ca của lực lượng chức năng, lợi dụng đêm tối và địa hình biên giới để hoạt động.

Đáng chú ý nhất trong xu hướng này là sự bùng nổ của hoạt động mua bán qua mạng xã hội như Zalo, Facebook, Tiktok, kết hợp với dịch vụ chuyển phát nhanh. Đây là một sự dịch chuyển quan trọng, nếu trước đây hàng hóa vi phạm di chuyển qua các điểm địa lý cụ thể mà phòng tuyến có thể quan sát, chốt chặn, thì nay giao dịch diễn ra trên các nền tảng số, thanh toán điện tử và hàng hóa được giao trực tiếp đến người mua thông qua chuyển phát nhanh, không đi qua các khâu kiểm soát vật lý theo cách thức truyền thống. Sự thay đổi trong phương thức vi phạm kéo theo những thách thức cụ thể mà cả Ban Chỉ đạo 389 tỉnh và lực lượng Quản lý thị trường đều đã nhận diện rõ trong quá trình xử lý thực tế.

Sự thay đổi trong phương thức vi phạm trước hết đặt ra khó khăn trong việc xác định chủ thể. Nhiều đối tượng buôn lậu sử dụng tài khoản mạng xã hội ẩn danh, không khai báo chính xác địa chỉ kinh doanh và thông tin cá nhân, gây khó khăn cho việc xác định, truy tìm chủ thể thực hiện hành vi vi phạm.

Cùng với đó là khó khăn trong chứng minh nguồn gốc hàng hóa khi hàng đã trà trộn vào nội địa. Việc chứng minh hàng hóa vi phạm là hàng hóa nhập lậu để tịch thu thường gặp khó khăn do các đối tượng sử dụng hóa đơn bất hợp pháp, hóa đơn quay vòng để hợp thức hóa hàng hóa. Khi hàng hóa đã bị bóc gỡ bao bì gốc nước ngoài, trộn lẫn vào bao bì nội địa hoặc dán nhãn mác giả bằng tiếng Việt, cơ quan chức năng cũng gặp khó khăn trong việc xác định nguồn gốc nhập lậu của hàng hóa.

Một thách thức khác xuất hiện cùng với sự bùng nổ của thương mại điện tử là địa điểm cất giữ, tập kết hàng hóa và tổ chức bán hàng ngày càng khó nhận diện theo cách thức truyền thống. Hiện nay, các kho hàng, địa điểm livestream bán hàng trên các trang thương mại điện tử thường nằm trong các căn hộ chung cư, nhà ở hợp pháp của người dân, một dạng địa bàn hoàn toàn khác so với các cơ sở kinh doanh, sản xuất truyền thống mà lực lượng chức năng từng kiểm tra trong hai vụ việc nêu ở Kỳ 2. Trước những thách thức đó, các lực lượng chức năng tỉnh Lạng Sơn đã chủ động điều chỉnh phương thức kiểm soát để thích ứng mới.

Ở cấp điều phối chung, Ban Chỉ đạo 389 tỉnh đã chỉ đạo các lực lượng chức năng tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, đẩy mạnh công tác trinh sát, giám sát hoạt động trên không gian mạng, chủ động phối hợp với các cơ quan quản lý chuyên ngành, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số, đơn vị chuyển phát và các tổ chức có liên quan để kịp thời phát hiện, xác minh và xử lý các hành vi vi phạm. Đây là một bước mở rộng đáng chú ý so với mô hình phối hợp bốn lực lượng nòng cốt đã nêu ở Kỳ 1: phòng tuyến giờ đây có thêm một lớp đối tác mới là các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số và đơn vị chuyển phát nhanh, những chủ thể nắm giữ dữ liệu và hạ tầng mà hàng hóa vi phạm đi qua.

Ở cấp thực thi trực tiếp, Chi cục Quản lý thị trường tỉnh đã thành lập Tổ thương mại điện tử, có nhiệm vụ theo dõi, thu thập thông tin về vi phạm trong kinh doanh trên môi trường thương mại điện tử, từ đó xác minh nguồn gốc hàng hóa, kho hàng và xử lý theo quy định. Đối với những vụ việc có đủ dấu hiệu, quan điểm nhất quán của đơn vị là đẩy mạnh chuyển sang xử lý hình sự, áp dụng nghiêm các biện pháp tịch thu tang vật, thu hồi lợi nhuận bất hợp pháp, đình chỉ hoạt động, đồng thời tăng cường phối hợp xử lý các tài khoản, gian hàng và kênh bán hàng vi phạm trên môi trường số.

Từng bước hoàn thiện cơ chế, nâng cao hiệu quả đấu tranh

Việc xử lý vi phạm trên không gian mạng trên địa bàn vẫn vướng phải những “điểm nghẽn” về thẩm quyền và pháp lý mà bản thân lực lượng chức năng không thể tự tháo gỡ.

Theo ông Đinh Hữu Học, về phạm vi pháp lý, hiện tại quy định pháp luật về buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên không gian mạng chưa được hoàn thiện, thiếu rõ ràng về các hình thức vi phạm, mức xử phạt và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Ông dẫn chứng cụ thể, nhiều đối tượng buôn lậu sử dụng dịch vụ chuyển phát nhanh để vận chuyển hàng hóa vi phạm, nhưng quy định pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về trách nhiệm của đơn vị chuyển phát nhanh trong việc kiểm soát hàng hóa được vận chuyển.

Ở cấp thực thi, ông Đặng Văn Ngọc cho biết công tác kiểm tra, xử lý vi phạm trong môi trường thương mại điện tử còn gặp một số khó khăn, nhất là đối với các địa điểm kinh doanh, tập kết hàng hóa được bố trí tại nhà ở hoặc những địa điểm không phải cơ sở kinh doanh truyền thống. Việc xác minh chủ thể, địa điểm, nguồn gốc hàng hóa và thực hiện các thủ tục cần thiết trong những trường hợp này đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cơ quan, lực lượng và tuân thủ các quy định về trình tự, thẩm quyền. Đây là một trong những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, tháo gỡ để nâng cao hiệu quả kiểm tra, xử lý vi phạm trên môi trường số.

Cùng với đó, ông Đặng Văn Ngọc cho rằng công tác xử lý vi phạm cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các quy định và nâng cao tính răn đe của chế tài. Trong bối cảnh các đối tượng có xu hướng chia nhỏ hàng hóa, phân tán địa điểm kinh doanh và tận dụng thương mại điện tử để tiếp cận người tiêu dùng, việc nâng cao hiệu quả xử lý không chỉ phụ thuộc vào công tác kiểm tra, phát hiện mà còn cần sự đồng bộ về cơ chế, chính sách và phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

Nhận diện rõ những “điểm nghẽn” nêu trên, cả Ban Chỉ đạo 389 tỉnh và Chi cục Quản lý thị trường tỉnh đều xác định đây là nhiệm vụ cần tiếp tục kiến nghị, tháo gỡ trong thời gian tới, thay vì coi đó là giới hạn không thể vượt qua.

Ban Chỉ đạo 389 tỉnh thường xuyên tổng hợp những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn để kiến nghị các Bộ, ngành Trung ương tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và hành lang pháp lý, đáp ứng yêu cầu đấu tranh đối với các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên môi trường số, bảo đảm tính đồng bộ, hiệu quả và phù hợp với xu hướng phát triển hiện nay. Để nâng cao hiệu quả đấu tranh, cần đẩy mạnh chuyển các vụ việc có đủ dấu hiệu sang xử lý hình sự; áp dụng nghiêm các biện pháp tịch thu tang vật, thu hồi lợi nhuận bất hợp pháp, đình chỉ hoạt động; đồng thời tăng cường phối hợp xử lý các tài khoản, gian hàng và kênh bán hàng vi phạm trên môi trường số.

Điều này cho thấy việc hoàn thiện phòng tuyến không thể chỉ dừng lại ở nỗ lực tự thân của các lực lượng tại địa phương, mà cần có sự đồng bộ từ thể chế, chính sách ở tầm quốc gia, để công cụ pháp lý theo kịp tốc độ biến đổi của phương thức vi phạm.

Từ biên giới đến nội địa, từ những tuyến đường vận chuyển hàng hóa đến các kho hàng, cơ sở kinh doanh và không gian mạng, cuộc đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tại Lạng Sơn với phương thức vi phạm ngày càng đa dạng. Trong bối cảnh đó, hiệu quả của phòng tuyến không chỉ được quyết định bởi khả năng phát hiện, xử lý từng vụ việc, mà còn ở năng lực nhận diện sớm những thay đổi của thị trường và phương thức vi phạm để kịp thời điều chỉnh cách thức quản lý.

Để giữ vững địa bàn, không thể chỉ dựa vào một lực lượng hay một biện pháp riêng lẻ. Sự phân định rõ trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng, chủ động ứng dụng công nghệ và kịp thời hoàn thiện những quy định còn bất cập là những yếu tố quan trọng để phòng tuyến chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục được củng cố.

Từ biên giới đến cửa khẩu, từ thị trường nội địa đến không gian mạng, công tác đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tại Lạng Sơn đang đứng trước những yêu cầu ngày càng cao. Thực tiễn cho thấy, khi phương thức, thủ đoạn vi phạm thay đổi, phương thức quản lý cũng phải được điều chỉnh phù hợp; khi địa bàn và phương thức hoạt động của các đối tượng mở rộng, sự phối hợp giữa các lực lượng càng phải chặt chẽ, kịp thời và hiệu quả.

Hiệu quả phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả vì thế không chỉ được thể hiện ở số vụ việc được phát hiện, xử lý, mà còn ở khả năng chủ động nhận diện và ứng phó với những phương thức vi phạm mới. Sự phân định rõ chức năng, trách nhiệm của từng lực lượng, cơ chế phối hợp thống nhất, việc ứng dụng công nghệ và chủ động hoàn thiện các quy định còn bất cập sẽ là những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, giữ vững trật tự thị trường và bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh.

Với Lạng Sơn, nơi hoạt động giao thương qua biên giới giữ vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế, yêu cầu đặt ra là vừa kiểm soát chặt chẽ các hành vi vi phạm, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, kinh doanh hợp pháp. Đó không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà là yêu cầu thường xuyên, lâu dài, nhằm giữ vững trật tự thị trường, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, ổn định trên địa bàn.