Kỳ 3: Thế trận lòng dân - Sức mạnh bền vững giữ bình yên đất nước

Giữ bình yên từ con người, “lá chắn” đầu tiên của thế trận lòng dân

Như đã phân tích ở kỳ trước, những “pháo đài” an ninh được hình thành từ sự hiện diện của lực lượng Công an tại cơ sở thì ở kỳ này, câu chuyện được mở rộng hơn: sức mạnh bền vững của thế trận an ninh nhân dân không chỉ nằm ở hệ thống quản lý hay các mô hình tự quản, mà trước hết được xây dựng từ chính mỗi con người trong cộng đồng.

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm nhiều năm qua cho thấy, không có địa bàn nào tự nhiên trở thành “điểm nóng”. Phần lớn các vụ án đều bắt đầu từ những biểu hiện rất nhỏ: một nhóm thanh thiếu niên thường xuyên tụ tập về đêm; một người nghiện tái sử dụng ma túy; một người chấp hành xong án phạt tù không có việc làm; hay những mâu thuẫn kéo dài trong khu dân cư không được quan tâm, hóa giải kịp thời. Khi những “mầm mống” ấy không được phát hiện và ngăn chặn từ đầu, nguy cơ phát sinh tội phạm sẽ ngày càng lớn.

Chính vì vậy, bên cạnh đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, lực lượng Công an cơ sở đang chuyển mạnh sang tư duy phòng ngừa xã hội, trong đó trọng tâm là quản lý, giáo dục, cảm hóa và hỗ trợ những nhóm có nguy cơ cao, không để họ trượt dài trên con đường phạm tội.

Trao đổi với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, Thượng tá Bùi Văn Phòng - Trưởng Công an phường Bạch Đằng (TP Hải Phòng) cho biết, qua thực tiễn công tác, có ba nhóm đối tượng cần được quan tâm đặc biệt trong giai đoạn hiện nay.

 Đầu tiên là, thanh, thiếu niên có biểu hiện vi phạm pháp luật hoặc có nguy cơ vi phạm pháp luật, nhất là những trường hợp bỏ học, thiếu sự quản lý của gia đình, thường xuyên tụ tập tại các địa điểm phức tạp về an ninh, trật tự. Đây là nhóm rất cần sự quan tâm, giáo dục, định hướng kịp thời từ gia đình, nhà trường và chính quyền để không sa vào tệ nạn xã hội.

Nhóm thứ hai, người nghiện ma túy, người sau cai nghiện hoặc đang điều trị bằng Methadone. Theo Thượng tá Bùi Văn Phòng, nếu không được quản lý, hỗ trợ và tạo điều kiện ổn định cuộc sống, đây là nhóm có nguy cơ cao phát sinh vi phạm pháp luật và tái phạm.

Nhóm thứ ba, người có tiền án, tiền sự hoặc chấp hành xong án phạt tù trở về địa phương. Với nhóm này, bên cạnh công tác quản lý theo quy định, lực lượng Công an đặc biệt chú trọng các giải pháp hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng, phối hợp cùng chính quyền, doanh nghiệp và các tổ chức đoàn thể tạo việc làm, ổn định cuộc sống, giúp họ xóa bỏ mặc cảm và hạn chế nguy cơ tái phạm.

“Chúng tôi luôn xác định, quản lý không phải để tạo áp lực mà để đồng hành. Mục tiêu cuối cùng không phải là xử lý nhiều vụ án, mà là làm sao để ít người phải bước vào con đường phạm tội. Khi một thanh niên được định hướng đúng, một người sau cai nghiện có việc làm hay một người chấp hành xong án phạt tù ổn định cuộc sống, đó cũng chính là thành công của công tác phòng ngừa xã hội”, Trung tá Phạm Văn Đại - Phó Trưởng Công an phường Thủy Nguyên cho biết.

Theo Thượng tá Hoàng Xuân Hiển - Trưởng Công an Đặc khu Cát Hải, thời gian tới lực lượng Công an sẽ tiếp tục tham mưu cấp ủy, chính quyền duy trì và nhân rộng các mô hình hiệu quả; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân cùng tham gia quản lý, giáo dục các nhóm có nguy cơ, bởi giữ bình yên không chỉ là ngăn chặn tội phạm sau khi xảy ra mà còn là giúp những người đứng trước ngã rẽ có thêm cơ hội để không trở thành tội phạm.

Đây cũng là quan điểm được lãnh đạo Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04, Bộ Công an) đặc biệt nhấn mạnh khi nhìn nhận công tác phòng ngừa trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, mọi loại tội phạm dù là hình sự, ma túy, kinh tế hay tội phạm sử dụng công nghệ cao đều không xuất hiện đột ngột mà thường bắt đầu từ những nguy cơ rất nhỏ ngay trong cộng đồng dân cư.

 Đại tá Nguyễn Đức Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04, Bộ Công an) cho biết: Thực tiễn cho thấy, mọi loại tội phạm đều bắt đầu từ những yếu tố rất nhỏ ở cơ sở. Đó có thể là một thanh thiếu niên bỏ học, một người nghiện không được quản lý, một cơ sở kinh doanh buông lỏng quản lý hay những mâu thuẫn trong khu dân cư không được giải quyết kịp thời. Nếu phát hiện sớm, quản lý tốt và xử lý ngay từ đầu thì sẽ không hình thành băng nhóm, đường dây hay các điểm nóng phức tạp.

Có thể thấy, trong thế trận an ninh nhân dân, con người luôn là yếu tố trung tâm. Một khu dân cư bình yên không chỉ được tạo nên bởi hệ thống camera, các tổ tuần tra hay biện pháp nghiệp vụ, mà còn bởi sự quan tâm giữa những người hàng xóm, trách nhiệm của gia đình, nhà trường và sự đồng hành của cả cộng đồng đối với những người có nguy cơ lầm lỡ. Bởi suy cho cùng, phòng ngừa hiệu quả nhất là không để một người dân nào phải bước vào con đường phạm tội.

Khi người dân không còn là “khán giả” của cuộc chiến chống tội phạm

Một vụ án được khám phá có thể bắt đầu từ dấu vết do lực lượng nghiệp vụ phát hiện. Nhưng rất nhiều vụ việc được ngăn chặn từ sớm lại bắt đầu bằng một cuộc điện thoại, một tin nhắn hay một phản ánh rất bình dị của người dân.

Đó có thể là nhóm thanh thiếu niên tụ tập nửa đêm; một căn nhà xuất hiện nhiều người lạ với biểu hiện nghi vấn; một tài khoản mạng xã hội có dấu hiệu lừa đảo; hay những mâu thuẫn kéo dài trong khu dân cư có nguy cơ phát sinh thành hành vi phạm tội. Đối với lực lượng Công an, những thông tin tưởng như rất nhỏ ấy nhiều khi chính là “tín hiệu đầu tiên” để ngăn chặn tội phạm trước khi hậu quả xảy ra.

Chính vì vậy, xây dựng thế trận an ninh nhân dân không chỉ là xây dựng lực lượng Công an chính quy, tinh nhuệ, hiện đại mà còn là khơi dậy trách nhiệm của mỗi người dân đối với sự bình yên nơi mình sinh sống. Khi người dân chủ động phát hiện, phản ánh và đồng hành cùng lực lượng chức năng, công tác phòng ngừa sẽ không còn bó hẹp trong phạm vi một cơ quan hay một lực lượng, mà trở thành sức mạnh của cả cộng đồng.

Trao đổi với PV Báo Pháp luật Việt Nam, Thượng tá Nguyễn Văn Hưởng - Trưởng Công an phường Cẩm Phả (tỉnh Quảng Ninh) cho rằng, về lâu dài, điều đáng lo ngại không chỉ là sự tinh vi của tội phạm mà còn là sự thờ ơ của cộng đồng trước những dấu hiệu vi phạm pháp luật.

 “Tội phạm dù tinh vi đến đâu cũng thường để lại những dấu hiệu ban đầu trong cuộc sống hằng ngày. Người dân trong khu dân cư là những người phát hiện sớm nhất các biểu hiện bất thường như tụ tập gây rối, sử dụng ma túy, cho vay nặng lãi, bạo lực gia đình, lừa đảo hay đối tượng nghi vấn xuất hiện trên địa bàn. Nếu cộng đồng quan tâm, chủ động phản ánh và phối hợp với lực lượng Công an thì nhiều vụ việc có thể được ngăn chặn ngay từ khi mới manh nha.”

Theo Trưởng Công an phường Cẩm Phả, khi xuất hiện tâm lý “không phải việc của mình”, “thấy nhưng không nói”, “biết nhưng không báo”, các hành vi vi phạm sẽ có điều kiện tồn tại và phát triển, dẫn đến hậu quả phức tạp hơn. Khi đó, chi phí xã hội luôn lớn hơn rất nhiều so với phòng ngừa từ sớm.

Về vấn đề này Thượng tá Phạm Đình Nghĩa - Trưởng Công an phường Bãi Cháy, cũng cho rằng cần nhìn nhận khách quan nguyên nhân của sự im lặng này. Không ít người dân còn e ngại bị trả thù, lo ảnh hưởng cuộc sống hoặc chưa biết kênh phản ánh phù hợp. Vì vậy, cùng với vận động quần chúng, trách nhiệm của lực lượng Công an và chính quyền cơ sở là xây dựng môi trường để người dân yên tâm lên tiếng; bảo vệ người cung cấp thông tin; đồng thời đa dạng hóa kênh tiếp nhận như đường dây nóng, ứng dụng số, nhóm Zalo cộng đồng, mô hình tự quản tại khu dân cư.

Thực tiễn cho thấy, khi niềm tin được xây dựng, người dân sẵn sàng trở thành “tai mắt” của lực lượng Công an. Nhiều vụ ma túy, tín dụng đen, lừa đảo mạng hay truy nã đã được phát hiện từ nguồn tin quần chúng, giúp xử lý nhanh và quan trọng hơn là ngăn chặn từ sớm nguy cơ hình thành ổ nhóm tội phạm.

Có thể nói, thế trận an ninh nhân dân chỉ thực sự vững chắc khi mỗi người dân hiểu rằng mình không đứng ngoài cuộc. Bình yên không chỉ được bảo vệ bằng tuần tra hay camera giám sát, mà còn bằng sự quan tâm của cộng đồng, sự dũng cảm lên tiếng trước cái xấu và trách nhiệm công dân đối với xã hội.

Như lời chia sẻ của Trưởng Công an phường Bãi Cháy: Điều đáng lo ngại không chỉ là hành động của người xấu, mà còn là sự im lặng của những người tốt. Khi người dân cùng tham gia bảo vệ sự bình yên của khu phố, đó chính là “hàng rào an ninh” vững chắc nhất.

Thế trận lòng dân - nền tảng bền vững của bình yên đất nước

Dù tội phạm ngày càng dịch chuyển lên không gian mạng hay hoạt động xuyên quốc gia, điểm cuối cùng chúng hướng tới vẫn là từng khu dân cư. Vì vậy, giữ vững địa bàn cơ sở chính là giữ vững tuyến phòng thủ đầu tiên của quốc gia.

Nếu phòng ngừa xã hội bắt đầu từ việc giữ từng con người, từng gia đình và từng khu dân cư, thì mục tiêu cao nhất là hình thành một thế trận an ninh nhân dân vững chắc, nơi sức mạnh của lực lượng Công an được nhân lên bằng sự đồng hành của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội và hàng trăm triệu người dân trên cả nước.

Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, không có mô hình nào đủ sức giữ bình yên nếu chỉ dựa vào lực lượng chức năng. Ngược lại, khi cấp ủy quan tâm lãnh đạo, chính quyền quyết liệt chỉ đạo, các đoàn thể tích cực vào cuộc và người dân chủ động tham gia, mỗi khu dân cư sẽ trở thành một “pháo đài” phòng ngừa tội phạm, mỗi người dân trở thành một “chiến sĩ” giữ gìn bình yên ngay tại nơi mình sinh sống.

Theo lãnh đạo UBND phường Cầu Giấy và lãnh đạo UBND phường Hoàng Liệt cho rằng, chính quyền cơ sở chính là “trung tâm kết nối” của thế trận an ninh nhân dân: nơi chủ trương đi vào đời sống và sức dân được huy động thành sức mạnh phòng ngừa tội phạm từ gốc.

Đó cũng là lý do phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc” nhiều năm qua luôn được xác định là nền tảng quan trọng của công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Từ các mô hình như Tổ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở; camera an ninh; Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy; điểm chữa cháy công cộng; các mô hình tự quản tại khu dân cư; đến những nhóm kết nối trên nền tảng số… tất cả đều hướng tới mục tiêu chung là đưa công tác phòng ngừa đến gần người dân hơn và để người dân trở thành chủ thể của quá trình giữ gìn bình yên.

Trao đổi với PV Báo Pháp luật Việt Nam, đại diện lãnh đạo Công an các xã Yên Mỹ và Văn Giang (tỉnh Hưng Yên) cho rằng, muốn ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa và ngay từ cơ sở thì điều quan trọng nhất là phải thực hiện nhất quán phương châm: “lấy phòng ngừa là chính, lấy cơ sở là địa bàn trọng tâm, lấy người dân là chủ thể trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự.”

Theo các đồng chí, lực lượng Công an cơ sở phải thường xuyên bám địa bàn, nắm chắc tình hình, kịp thời phát hiện mâu thuẫn phát sinh, quản lý các nhóm đối tượng có nguy cơ cao; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật, phát huy vai trò của tổ dân phố, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và người có uy tín trong cộng đồng để hình thành mạng lưới phòng ngừa rộng khắp. Song song với đó là khai thác hiệu quả dữ liệu dân cư, hệ thống camera an ninh, các nền tảng số và kênh tiếp nhận thông tin trực tuyến nhằm nâng cao hiệu quả quản trị địa bàn trong bối cảnh chuyển đổi số.

Theo một số tổ trưởng dân phố, trưởng thôn, trưởng bản ở TP Hà Nội, tỉnh Quảng Ninh cho biết, tổ dân phố và đội ngũ trưởng thôn, bản làng chính là “mắt xích gần dân nhất” trong hệ thống an ninh cơ sở, nơi mọi mâu thuẫn, biến động nhỏ nhất đều được phát hiện sớm và xử lý từ gốc, góp phần ngăn ngừa tội phạm hình thành từ cộng đồng.

Thực tế cho thấy, khi những yếu tố ấy được kết nối thành một chỉnh thể thống nhất, công tác phòng ngừa không còn là nhiệm vụ riêng của lực lượng Công an mà trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đó cũng chính là bản chất của thế trận an ninh nhân dân, một thế trận được xây dựng từ lòng tin, sự đồng thuận và ý thức trách nhiệm của mỗi người dân đối với cộng đồng.

Trong cuộc trao đổi với PV Báo Pháp luật Việt Nam, Đại tá Nguyễn Tiến Hưng  - Trưởng phòng Cảnh sát hình sự (PC02, Công an tỉnh Hưng Yên) cho biết, nhiều vụ án hình sự thời gian qua được phát hiện từ nguồn tin của người dân hoặc từ quá trình quản lý địa bàn của Công an cấp xã. Có những vụ việc ban đầu chỉ là mâu thuẫn nhỏ, nhóm thanh thiếu niên tụ tập về đêm hay biểu hiện bất thường tại cơ sở kinh doanh, nhưng nhờ phát hiện và xử lý kịp thời đã không để phát triển thành vụ án nghiêm trọng. Điều đó cho thấy, ở đâu người dân đồng hành với lực lượng Công an, ở đó khả năng phòng ngừa luôn cao hơn khả năng xử lý hậu quả.

Phó Cục trưởng Nguyễn Đức Tuấn cho biết: Trong bối cảnh tội phạm ngày càng lợi dụng công nghệ cao, logistics, thương mại điện tử và mạng xã hội để hoạt động, vai trò của Công an cấp xã càng trở nên đặc biệt quan trọng. Bởi dù phương thức phạm tội có thay đổi đến đâu, mọi nguy cơ cuối cùng vẫn hiện hữu ngay tại từng địa bàn dân cư.

Theo Phó Cục trưởng (C04, Bộ Công an) Nguyễn Đức Tuấn, muốn giữ vững bình yên của đất nước thì trước hết phải giữ vững bình yên ở từng xã, từng phường, từng khu dân cư. Khi mỗi địa bàn thực sự an toàn, ổn định sẽ tạo thành nền tảng vững chắc cho thế trận an ninh nhân dân, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và tạo môi trường thuận lợi để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Có thể thấy, trong bối cảnh tội phạm biến đổi nhanh, phạm vi hoạt động không còn giới hạn bởi địa giới hành chính hay không gian thực, thì “lá chắn” vững chắc nhất vẫn là lòng dân. Công nghệ có thể giúp phát hiện nhanh hơn, nghiệp vụ có thể giúp đấu tranh hiệu quả hơn, nhưng chỉ có niềm tin của Nhân dân mới tạo ra sức mạnh đủ lớn để ngăn chặn tội phạm ngay từ những nguy cơ nhỏ nhất.

Để thế trận ấy phát huy hiệu quả, bên cạnh vai trò nòng cốt của lực lượng Công an, cần có sự đồng hành của các cơ quan báo chí, truyền thông trong việc lan tỏa chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyên truyền phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm; biểu dương mô hình, cách làm hiệu quả; và cổ vũ người dân tích cực tham gia phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc”. Mỗi thông tin chính xác, kịp thời không chỉ nâng cao ý thức cảnh giác mà còn góp phần xây dựng niềm tin xã hội, tăng cường sự gắn kết giữa lực lượng Công an và Nhân dân trong giữ gìn an ninh, trật tự.

Giữ gìn bình yên vì thế không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng Công an mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi mỗi người dân coi sự an toàn của khu phố là an toàn của chính gia đình mình; khi mỗi tổ dân phố trở thành một điểm tựa của phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc; khi “ý Đảng” gặp “lòng dân”, thì thế trận an ninh nhân dân sẽ trở thành nền tảng bền vững nhất cho sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Ba kỳ đầu của tuyến bài đã phác họa một hành trình xuyên suốt: từ những con số biết nói về kết quả kéo giảm tội phạm, đến sự chuyển dịch mạnh mẽ sang tư duy phòng ngừa từ cơ sở, rồi khẳng định sức mạnh của thế trận lòng dân trong giữ gìn an ninh, trật tự. Nhưng để thế trận ấy thực sự bền vững, vẫn còn một mắt xích đặc biệt quan trọng cần được quan tâm.

Đó là thế hệ trẻ, những người sẽ quyết định diện mạo của an ninh, trật tự trong tương lai. Mỗi thanh thiếu niên được giáo dục đúng hướng sẽ là một công dân có ích; nhưng chỉ một phút buông lỏng quản lý, thiếu sự đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội cũng có thể khiến các em trở thành nạn nhân hoặc thậm chí là người thực hiện hành vi phạm tội.

(Còn nữa)

Kỳ 4: Giữ tương lai từ hôm nay, không để thanh thiếu niên trượt vào con đường tội phạm