Trả lại "quyền tự quyết dữ liệu" cho người tiêu dùng

Kỳ 2: Chế tài đa tầng "chờ" doanh nghiệp vi phạm

Kỳ 2: Chế tài đa tầng "chờ" doanh nghiệp vi phạm
Việc đồng bộ hóa với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân giúp người tiêu dùng chủ động kiểm soát quyền riêng tư trên không gian mạng. Ảnh minh họa: AI.

Không chỉ nâng cấp từ cơ chế “xin phép hình thức” sang “bảo vệ thực chất”, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng còn đồng bộ hóa chặt chẽ với pháp luật về dữ liệu cá nhân, cùng với hệ thống chế tài hành chính, dân sự và hình sự nghiêm khắc. Nên doanh nghiệp sẽ phải trả giá đắt nếu cố tình thu thập, khai thác trái phép thông tin khách hàng.

Tước bỏ công cụ “tận thu” dữ liệu khách hàng

Nếu đặt lên bàn cân so sánh giữa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 và Luật sửa đổi, bổ sung vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua, có thể thấy rõ một tư duy lập pháp xuyên suốt: kế thừa những nền tảng nguyên tắc đã xác lập, đồng thời khắc phục triệt để những “kẽ hở” kỹ thuật mà thực tiễn thương mại điện tử và kinh tế số đã bộc lộ trong suốt ba năm qua.

Trước hết, về phương thức xác lập sự đồng ý của người tiêu dùng, Luật năm 2023 đã đặt nền móng quan trọng khi yêu cầu doanh nghiệp phải thông báo rõ ràng và được sự đồng ý của người tiêu dùng trước khi thu thập thông tin. Tuy nhiên, do quy định dừng lại ở mức độ nguyên tắc, chưa lượng hóa về mặt thiết kế giao diện, nhiều doanh nghiệp đã “lách luật” bằng cách gộp chung hàng loạt mục đích – từ giao hàng, thanh toán đến tiếp thị, quảng cáo và chia sẻ dữ liệu cho bên thứ ba – vào một bản điều khoản trọn gói với nút bấm “Đồng ý tất cả”.

Kế thừa tinh thần tôn trọng quyền tự quyết của Luật cũ nhưng tiến thêm một bước dài về tính thực thi, Luật sửa đổi năm 2026 đã xóa bỏ hoàn toàn cơ chế “đồng ý gộp”. Doanh nghiệp nay bị ràng buộc nghĩa vụ phải thiết kế phương thức lựa chọn riêng lẻ, độc lập cho từng mục đích và phạm vi sử dụng thông tin. Sự thay đổi này chuyển hóa quyền được biết, quyền được chọn của người tiêu dùng từ trạng thái thụ động, hình thức sang chủ động và thực chất.

Tiếp nối mạch phát triển đó là sự siết chặt về giới hạn thông tin thu thập và điều kiện giao dịch. Trong khi Luật năm 2023 chủ yếu nhấn mạnh nghĩa vụ bảo đảm an toàn thông tin sau khi đã thu thập, thì Luật mới can thiệp ngay từ “khâu đầu vào” thông qua nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu. Luật sửa đổi năm 2026 bổ sung quy định nghiêm cấm tuyệt đối hành vi ép buộc người tiêu dùng cung cấp những thông tin không cần thiết cho việc thực hiện giao dịch; đồng thời cấm doanh nghiệp lấy việc từ chối chia sẻ dữ liệu ngoài hợp đồng làm lý do để từ chối cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Đây là bước phát triển mang tính bước ngoặt, trực tiếp tước bỏ công cụ “ép buộc mềm” mà nhiều nền tảng số từng sử dụng để “tận thu” dữ liệu khách hàng.

Bên cạnh đó, quyền rút lại sự đồng ý và từ chối nhận thông tin quảng cáo cũng được nâng cấp từ quy định định tính sang chuẩn mực kỹ thuật cụ thể. Luật năm 2023 tuy đã ghi nhận quyền này nhưng thiếu chế tài đối với các thủ thuật thiết kế gây khó dễ (như làm mờ nút hủy, ẩn sâu trong nhiều lớp cài đặt phức tạp), khiến quyền của người dân trên thực tế bị vô hiệu hóa. Luật mới đã "vá lỗ hổng" này bằng việc quy định rõ doanh nghiệp phải bảo đảm người tiêu dùng có thể rút lại sự đồng ý một cách thuận tiện, dễ dàng, đồng thời nghiêm cấm mọi hành vi che giấu hoặc tạo rào cản kỹ thuật.

Cuối cùng, điểm sáng về mặt kỹ thuật lập pháp nằm ở tính đồng bộ hóa toàn diện trong hệ thống pháp luật. Nếu như ở thời điểm ban hành năm 2023, giữa pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và pháp luật chuyên ngành về bảo vệ dữ liệu cá nhân vẫn còn tồn tại những độ trễ nhất định về khái niệm, phân loại dữ liệu nhạy cảm hay cơ chế xác định trách nhiệm pháp lý, thì Luật sửa đổi năm 2026 đã hoàn tất sự kết nối liền mạch. Mọi quy chuẩn về thu thập, lưu trữ, xử lý thông tin người tiêu dùng nay được đặt trên cùng một hệ quy chiếu thống nhất với pháp luật về dữ liệu cá nhân và an ninh mạng. Nhờ đó, không còn khoảng trống pháp lý để các chủ thể vi phạm viện dẫn sự chồng chéo nhằm né tránh trách nhiệm, tạo nên một “hành lang bảo vệ kép” vững chắc cho người tiêu dùng trên không gian mạng.

Xử hình sự nếu thu lợi bất chính từ dữ liệu của khách hàng

Để bảo đảm các quy định mới thực sự đi vào cuộc sống, hệ thống pháp luật hiện hành đã thiết lập lưới chế tài đa tầng, nghiêm khắc đối với mọi hành vi xâm phạm thông tin người tiêu dùng và dữ liệu cá nhân.

Theo các quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, hành vi thu thập thông tin khi chưa có sự đồng ý hợp lệ của người tiêu dùng, hoặc sử dụng thông tin sai mục đích đã thông báo có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 70 triệu đồng đối với cá nhân, và gấp đôi đối với tổ chức vi phạm.

Đối với các hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, tái phạm nhiều lần hoặc mua bán trái phép dữ liệu quy mô lớn, mức phạt tiền có thể tính theo tỷ lệ phần trăm trên tổng doanh thu tại thị trường Việt Nam, đi kèm hình thức xử phạt bổ sung là đình chỉ hoạt động xử lý dữ liệu và buộc tiêu hủy toàn bộ dữ liệu thu thập trái phép.

Không dừng lại ở xử phạt hành chính, doanh nghiệp vi phạm còn phải đối mặt với trách nhiệm dân sự khi phải bồi thường toàn bộ thiệt hại vật chất và tinh thần cho người tiêu dùng nếu để lộ, lọt thông tin gây hậu quả.

Nghiêm trọng hơn, hành vi thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán hoặc công khai hóa trái phép thông tin cá nhân thu lợi bất chính hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông theo Điều 288 Bộ luật Hình sự, với khung hình phạt cao nhất lên tới 07 năm tù.

Kỳ 3: Chuẩn bị gì trước giờ "G" để không tự tay "bán rẻ" quyền riêng tư?

Minh Anh