Kỳ 1: Lạng Sơn xây dựng phòng tuyến liên hoàn chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả

Lạng Sơn là tỉnh biên giới có hoạt động xuất nhập khẩu sôi động, đồng thời là một trong những địa bàn trọng điểm về phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Cùng với sự phát triển của hoạt động thương mại, logistics và thông quan hàng hóa qua các cửa khẩu, các đối tượng buôn lậu không ngừng thay đổi phương thức, thủ đoạn, ngày càng tinh vi, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, kiểm soát.

Trước tình hình đó, các lực lượng chức năng tỉnh Lạng Sơn đã chủ động triển khai đồng bộ các biện pháp, tăng cường phối hợp, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm, góp phần giữ vững an ninh, trật tự trên địa bàn.

Hơn 231,7 km đường biên tiếp giáp Trung Quốc vừa là lợi thế để Lạng Sơn phát triển kinh tế cửa khẩu, thương mại, dịch vụ và logistics, vừa là thách thức đặt ra cho công tác quản lý, khi đây cũng là địa bàn tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.

Để thương mại hợp pháp được thông suốt, không bỏ lọt vi phạm, tỉnh Lạng Sơn đã từng bước hình thành một hệ thống kiểm soát liên hoàn, chỉ đạo của chính quyền tỉnh, qua từng lực lượng chuyên trách trên tuyến biên giới, tại cửa khẩu, trong thị trường nội địa, đến khâu điều tra, xử lý hình sự, tất cả được kết nối bởi cơ chế điều phối chung của Ban Chỉ đạo 389 tỉnh.

Từ chủ trương đến hành động không có vùng cấm, không có ngoại lệ

Theo ông Đinh Hữu Học, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Lạng Sơn, với vị thế là cửa ngõ giao thương quan trọng, có lưu lượng lớn hàng hóa, phương tiện và người qua lại hằng ngày, Lạng Sơn luôn xác định công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, thường xuyên và lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng và sự đồng thuận của Nhân dân. Mục tiêu được đặt ra là xây dựng môi trường kinh doanh công khai, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, tạo thuận lợi cho xuất nhập khẩu hợp pháp, đồng thời kiên quyết xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm.

Quan điểm đó được cụ thể hóa qua các kế hoạch, chỉ thị của UBND tỉnh về tăng cường phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, quản lý hoạt động xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu. Các văn bản tập trung vào ba yêu cầu, đề cao trách nhiệm người đứng đầu, tăng cường kiểm soát khu vực biên giới, đường mòn, lối mở, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng chức năng và chính quyền cơ sở. Quan điểm nhất quán của UBND tỉnh là bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp của doanh nghiệp. Hai mục tiêu này được thực hiện đồng thời trên cơ sở đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, quản lý rủi ro và tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng.

Đối với các trường hợp để xảy ra buôn lậu, gian lận thương mại, tỉnh sẽ chỉ đạo kiểm tra, xác minh, làm rõ nguyên nhân, rà soát quy trình quản lý và xác định trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị liên quan. Trường hợp phát hiện thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý, bao che hoặc tiếp tay cho vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định, với tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Gắn liền với quan điểm đó là cơ chế quy trách nhiệm rõ ràng cho người đứng đầu từng địa phương, đơn vị. Trong các văn bản chỉ đạo, Chủ tịch UBND tỉnh và Ban Chỉ đạo 389 tỉnh đều yêu cầu người đứng đầu phải trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ trên địa bàn được giao. Nếu để xảy ra tình trạng buôn lậu diễn biến phức tạp, hình thành điểm nóng hoặc kéo dài mà không có biện pháp xử lý hiệu quả, UBND tỉnh sẽ chỉ đạo kiểm tra, làm rõ nguyên nhân, xem xét trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan, gắn kết quả thực hiện nhiệm vụ với công tác đánh giá, xếp loại cán bộ hằng năm.

Tuyến đầu biên giới: Bám biên, bám địa bàn

Từ chủ trương chung, việc hiện thực hóa trên thực địa bắt đầu từ tuyến biên giới, nơi lực lượng Bộ đội Biên phòng giữ vai trò tuyến đầu. Theo Đại tá Nông Quang Tám, Phó Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng tỉnh Lạng Sơn, với địa hình chủ yếu là đồi núi, rừng sâu, nhiều đường mòn, khe suối hiểm trở trải dài trên tuyến biên giới hơn 231,7km, 473 cột mốc quốc giới, đơn vị luôn quán triệt phương châm bố trí lực lượng theo hướng "bám biên, bám địa bàn, bám dân", tổ chức lực lượng thường trực tại các đồn, trạm, tăng cường tổ cơ động và các chốt kiểm soát tại những khu vực có nguy cơ cao. Việc bố trí chốt được tính toán trên cơ sở khảo sát kỹ địa hình, khống chế các đường mòn có thể phát sinh vi phạm, tạo thành thế trận quản lý liên hoàn, không để hình thành khoảng trống trên tuyến biên giới, các chốt duy trì chế độ trực 24/24 giờ, kết hợp tuần tra lưu động, mật phục cả ngày lẫn đêm, kể cả trong điều kiện sương mù dày đặc, tầm nhìn hạn chế.

Trên nền tảng bố trí lực lượng đó, Bộ đội Biên phòng tỉnh xác định nhiệm vụ kép vừa bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới, vừa đấu tranh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại. Đơn vị đẩy mạnh công tác trinh sát, nắm tình hình, xác định tuyến, địa bàn và đối tượng trọng điểm để đấu tranh, triệt phá các đường dây buôn lậu, vận chuyển hàng cấm, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Hải quan, chính quyền các xã biên giới trong trao đổi thông tin, tuần tra liên ngành. Tại khu vực cửa khẩu, lực lượng Biên phòng còn phối hợp với Hải quan giám sát hoạt động bốc xếp, vận chuyển hàng hóa, kịp thời phát hiện các hành vi lợi dụng cửu vạn mang vác để buôn lậu, vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới.

Trong điều kiện tuyến biên giới dài, địa hình phức tạp, Bộ đội Biên phòng tỉnh cũng phát huy vai trò của người dân trong cung cấp thông tin, góp phần phòng ngừa, phát hiện hoạt động buôn lậu, vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới. Thông qua các mô hình tự quản đường biên, cột mốc và các kênh tiếp nhận thông tin, lực lượng chức năng có thêm nguồn tin từ cơ sở để kịp thời xác minh, ngăn chặn vi phạm ngay từ khu vực biên giới.

Khu vực biên giới là địa bàn chậm phát triển hơn so với mặt bằng chung của tỉnh, những khó khăn về sinh kế, việc làm là một trong những nguyên nhân, điều kiện khiến một bộ phận người dân có thể bị lôi kéo tham gia hoặc tiếp tay cho buôn lậu. Vì vậy, bên cạnh nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát, Bộ đội Biên phòng tỉnh xác định công tác an sinh xã hội, hỗ trợ Nhân dân phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững là một giải pháp mang tính chiến lược, nhằm loại bỏ tận gốc những nguyên nhân, điều kiện phát sinh vi phạm, qua đó củng cố thế trận lòng dân vững chắc ở khu vực biên giới.

Tại cửa khẩu: Cân bằng giữa tạo thuận lợi và kiểm soát

Trên tuyến biên giới, Bộ đội Biên phòng giữ vai trò nòng cốt trong kiểm soát đường biên, đường mòn, lối mở, tại các cửa khẩu, cơ quan Hải quan thực hiện kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu, đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động thông quan hợp pháp và kiểm soát nguy cơ hàng vi phạm trà trộn.

Để đáp ứng yêu cầu này, đơn vị đẩy mạnh áp dụng phương thức quản lý rủi ro trên hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS. Theo đó, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt được tạo điều kiện thông quan nhanh. Trong khi đó, đơn vị tập trung kiểm tra thực tế đối với những doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro, lịch sử vi phạm hoặc hàng hóa có nguy cơ trà trộn hàng cấm, hàng giả. Cách làm này giúp cơ quan Hải quan sử dụng hiệu quả nguồn lực kiểm tra, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp, vừa nâng cao khả năng phát hiện, ngăn chặn hàng hóa vi phạm ngay tại cửa khẩu.

Song song với phân luồng tự động, Chi cục Hải quan khu vực VI duy trì công tác thu thập, phân tích thông tin tình báo hải quan để chủ động phòng ngừa từ xa, kết hợp rà soát, thiết lập danh sách các doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường, thành lập trong thời gian ngắn, địa chỉ kinh doanh không rõ ràng, thường xuyên thay đổi người đại diện pháp luật nhưng lại đứng tên nhập khẩu những lô hàng giá trị lớn. Đơn vị cũng chú trọng tới những doanh nghiệp "ma", lợi dụng việc thành lập doanh nghiệp trong thời gian ngắn để thực hiện hành vi vi phạm rồi giải thể, bỏ trốn.

Cùng với công tác kiểm soát tại cửa khẩu, Hải quan tăng cường phối hợp các đơn vị trong việc trao đổi thông tin, kiểm soát các tuyến đường mòn, lối mở và tuyến vận chuyển hàng quá cảnh. Trên các tuyến đường mòn, lối mở, Hải quan phối hợp với Bộ đội Biên phòng ngăn chặn thủ đoạn chia nhỏ hàng hóa, thuê cư dân biên giới vận chuyển trái phép qua biên giới, sau đó tập kết lên phương tiện để đưa vào nội địa.

Đối với hàng hóa quá cảnh, lực lượng Hải quan tăng cường kiểm tra thực tế đối với những lô hàng có dấu hiệu rủi ro. Qua công tác kiểm tra, đã phát hiện những lô hàng giả mạo nhiều nhãn hiệu nổi tiếng, thậm chí giả mạo cả xuất xứ Việt Nam nhằm qua mặt cơ quan chức năng và đánh lừa người tiêu dùng. Thực tế này cho thấy thủ đoạn lợi dụng hoạt động quá cảnh để vận chuyển hàng vi phạm ngày càng tinh vi, đòi hỏi các lực lượng chức năng phải chủ động nhận diện rủi ro và tăng cường phối hợp kiểm soát.

Thị trường nội địa: Chốt chặn quan trọng

Hàng hóa sau khi hoàn thành thủ tục nhập khẩu và đưa vào thị trường nội địa vẫn nằm trong phạm vi kiểm tra, kiểm soát của các lực lượng chức năng theo chức năng, nhiệm vụ được giao. Với lực lượng Quản lý thị trường, trọng tâm là kiểm tra, kiểm soát hoạt động kinh doanh, lưu thông hàng hóa trên thị trường, kịp thời phát hiện và xử lý hàng nhập lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, xuất xứ và các hành vi vi phạm. Ông Đặng Văn Ngọc, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Lạng Sơn cho biết,  đơn vị xác định rõ vai trò là lực lượng kiểm soát thị trường nội địa, ngăn chặn hàng nhập lậu, hàng giả lưu thông, phân tán và tiêu thụ trên địa bàn.

Để thực hiện nhiệm vụ này, lực lượng Quản lý thị trường duy trì phối hợp với Bộ đội Biên phòng và Hải quan trong nắm tình hình địa bàn, nhận diện phương thức, thủ đoạn vận chuyển hàng nhập lậu. Công tác kiểm tra được triển khai cả tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh và trên khâu lưu thông, nhằm kịp thời phát hiện hàng hóa vi phạm trong quá trình vận chuyển, phân phối, tiêu thụ.

Trước xu hướng hoạt động kinh doanh chuyển dịch ngày càng mạnh sang môi trường mạng, Chi cục Quản lý thị trường đã thành lập Tổ thương mại điện tử, tập trung theo dõi, thu thập thông tin về các dấu hiệu vi phạm trong kinh doanh trực tuyến, từ đó xác minh nguồn gốc hàng hóa, địa điểm kho hàng và xử lý theo quy định. Đây là giải pháp phù hợp với thực tế khi hoạt động kinh doanh hàng hóa vi phạm ngày càng có xu hướng nhỏ lẻ, phân tán, không chỉ diễn ra tại các kho bãi, điểm tập kết mà còn thông qua các hoạt động bán hàng trực tuyến, livestream.

Bên cạnh kiểm tra, xử lý vi phạm, lực lượng Quản lý thị trường chú trọng tuyên truyền, phổ biến pháp luật và vận động các tổ chức, cá nhân kinh doanh ký cam kết chấp hành quy định, thực hiện văn minh thương mại. Đồng thời, đơn vị phối hợp với các cơ quan truyền thông thông tin về kết quả đấu tranh chống buôn lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng, góp phần nâng cao ý thức của người kinh doanh và giúp người tiêu dùng chủ động nhận biết, lựa chọn hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng. Qua đó, công tác kiểm soát thị trường nội địa được triển khai theo hướng kết hợp giữa kiểm tra, xử lý với phòng ngừa và tuyên truyền, huy động sự tham gia của doanh nghiệp và người tiêu dùng trong đấu tranh chống buôn lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng tạo thành chuỗi kiểm soát liên tục, từ biên giới, cửa khẩu đến thị trường nội địa. Đối với các vụ việc được phát hiện tại đường mòn, khu vực cửa khẩu hoặc trong các cơ sở kinh doanh, khi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, lực lượng chức năng sẽ kịp thời chuyển giao cho cơ quan Công an để xử lý theo đúng thẩm quyền, không chỉ dừng ở xử phạt vi phạm hành chính.

Vai trò điều phối của Ban Chỉ đạo 389 tỉnh

Đánh giá tổng quan về tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên địa bàn, ông Đinh Hữu Học, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Lạng Sơn, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo 389 tỉnh Lạng Sơn, cho biết tình hình thời gian gần đây cơ bản được kiểm soát, không hình thành các đường dây, tụ điểm hoạt động công khai, quy mô lớn. Tuy nhiên, hoạt động xuất, nhập lậu nhỏ lẻ qua một số đường mòn, lối mở khu vực biên giới; gian lận trong hoạt động xuất nhập khẩu và nguy cơ trà trộn hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vào luồng hàng hợp pháp vẫn còn tiềm ẩn.

Đáng chú ý, phương thức, thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi, thường xuyên thay đổi thời gian, địa điểm, phương thức vận chuyển; chia nhỏ hàng hóa, lợi dụng hoạt động xuất nhập khẩu, thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát nhanh, logistics và công nghệ thông tin để né tránh sự kiểm tra, kiểm soát. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải nâng cao hiệu quả phối hợp, đồng thời chủ động điều chỉnh phương thức quản lý phù hợp với tình hình.

Trên cơ sở đó, Ban Chỉ đạo 389 tỉnh vẫn tiếp tục chú trọng phân định rõ địa bàn, chức năng, nhiệm vụ của từng lực lượng, cơ quan, đơn vị, từ tuyến biên giới đến thị trường nội địa; đồng thời xây dựng và duy trì các quy chế phối hợp nhằm bảo đảm hoạt động đấu tranh được triển khai thống nhất, tránh chồng chéo, bỏ sót địa bàn hoặc đối tượng.

Thông qua chế độ giao ban, trao đổi thông tin và các kế hoạch cao điểm, Ban Chỉ đạo 389 tỉnh điều phối hoạt động giữa các lực lượng, kịp thời nắm bắt tình hình và tổ chức triển khai các biện pháp kiểm soát phù hợp. Các kế hoạch cao điểm được xây dựng theo từng thời điểm, tập trung vào những giai đoạn có nguy cơ gia tăng vi phạm, nhất là trước, trong và sau Tết Nguyên đán. Cùng với đó, đường dây nóng tiếp nhận phản ánh của người dân được duy trì, góp phần bổ sung nguồn thông tin cho các lực lượng chức năng trong phát hiện, xử lý vi phạm.

Qua cơ chế phối hợp này, công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tại Lạng Sơn được triển khai theo hướng liên tục, đồng bộ, với trách nhiệm của từng lực lượng được xác định rõ, đồng thời phát huy hiệu quả phối hợp trong toàn bộ quá trình kiểm soát từ biên giới đến nội địa.

Có thể thấy, hiệu quả công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tại Lạng Sơn là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều lực lượng, với chức năng, nhiệm vụ được phân công rõ ràng. Trong đó, Ban Chỉ đạo 389 tỉnh giữ vai trò điều phối, kết nối các khâu, bảo đảm công tác đấu tranh được triển khai liên tục, đồng bộ.

Sự phối hợp liên hoàn giữa các lực lượng là cơ sở để Lạng Sơn chủ động phòng ngừa, ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, không để hình thành các điểm nóng, đồng thời góp phần duy trì môi trường thuận lợi cho hoạt động thương mại, đầu tư hợp pháp và phát triển kinh tế bền vững.