Kỳ 1: Gieo tình yêu Tổ quốc từ tuổi thơ

Hạt mầm đầu tiên của nhân cách

Trong hành trình hình thành một con người, những giá trị đầu tiên thường được gieo từ những năm tháng rất sớm. Một đứa trẻ chưa thể hiểu hết ý nghĩa của hai tiếng “Tổ quốc”, nhưng có thể cảm nhận tình yêu quê hương từ những điều gần gũi nhất: mái nhà, ngôi trường, nơi mình sinh ra; từ câu chuyện của ông bà, cha mẹ; từ lá cờ đỏ sao vàng trong những ngày lễ lớn; từ những câu chuyện về các thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh để đất nước có được hòa bình hôm nay.

Chính vì vậy, “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào” được đặt ở vị trí đầu tiên trong 5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng mang ý nghĩa như một điểm xuất phát trong quá trình hình thành nhân cách.

Yêu nước không phải là khái niệm xa vời, càng không chỉ được thể hiện trong những thời khắc đặc biệt. Với trẻ em, tình yêu ấy có thể bắt đầu từ việc biết kính trọng ông bà, cha mẹ; yêu thương bạn bè; giữ gìn trường lớp; trân trọng lá cờ Tổ quốc; tìm hiểu lịch sử quê hương; biết cúi đầu trước những người đã hy sinh vì đất nước.

Một em nhỏ biết kính trọng người có công, biết lặng người trước một nghĩa trang liệt sĩ; một học sinh biết trân trọng lịch sử dân tộc; một đội viên biết giúp đỡ bạn bè, chia sẻ với người khó khăn… đều đang hình thành những nhận thức đầu tiên về trách nhiệm với cộng đồng.

 Học sinh Đặng Quốc Anh, lớp 9A8 – Trường THCS Lê Lợi cho biết: Với em, 5 điều Bác Hồ dạy giống như những nguyên tắc để mình lớn lên thành một người tốt. Học tập giúp mình có kiến thức, nhưng đạo đức và cách sống mới quyết định mình sử dụng kiến thức đó như thế nào. Em tự nhắc mình phải biết yêu thương, biết ơn, sống trung thực, có trách nhiệm.

Còn học sinh Nguyễn Thị Thuỷ Tiên, lớp 9A8 - Trường THCS Lê Lợi bày tỏ, 5 điều Bác Hồ dạy không chỉ để học thuộc mà phải quyết tâm thực hiện được. ‘Học tập tốt’ là cố gắng học, tự giác và trung thực; ‘đoàn kết, kỷ luật’ là biết tôn trọng thầy cô, bạn bè và chấp hành nội quy. Còn ‘khiêm tốn, thật thà, dũng cảm’ giúp em biết sống đúng, dám nhận lỗi khi mình sai.

Những suy nghĩ giản dị ấy cho thấy, giáo dục lý tưởng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những khái niệm lớn. Với trẻ em, đó có thể là quá trình từ những việc rất nhỏ để hình thành nhận thức lớn dần theo năm tháng.

Cô giáo Lê Minh Nguyệt - Hiệu trưởng Trường THCS Lê Lợi cho rằng, lứa tuổi THCS là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của học sinh. Đây là thời kỳ các em chuyển từ giai đoạn trẻ em sang một giai đoạn phát triển mới, có nhiều thay đổi về tâm sinh lý, sức khỏe, trí tuệ, thể lực và nhận thức. Đặc biệt, trong độ tuổi khoảng 12-16, học sinh bắt đầu hình thành rõ hơn quan điểm về bản thân, về người khác và về thế giới xung quanh.

“Đây là giai đoạn cực kỳ quan trọng để hình thành nhân cách, phát triển kỹ năng sống, thái độ và nhận thức của học sinh”, cô giáo Lê Minh Nguyệt nhận định.

Hiệu trưởng Trường THCS Hà Đông Nguyễn Thế Hảo chia sẻ, giáo dục trong giai đoạn này không thể chỉ trang bị kiến thức mà phải đồng thời giáo dục nhân cách, kỹ năng sống và nền tảng lý tưởng cho học sinh. Muốn làm được điều đó cần sự tham gia của nhà trường, thầy cô, cha mẹ học sinh và cả xã hội.

Đó cũng là thời điểm những giá trị được gieo vào tâm hồn trẻ có khả năng trở thành nền tảng cho cách các em lựa chọn và ứng xử khi trưởng thành.

Đừng để lời Bác chỉ nằm trên trang giấy

5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng đã đi cùng nhiều thế hệ người Việt Nam. Qua thời gian, hoàn cảnh xã hội thay đổi, phương thức giáo dục thay đổi, nhưng những giá trị cốt lõi trong lời dạy của Người vẫn còn nguyên ý nghĩa. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những lời dạy ấy không dừng ở việc học thuộc.

“Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào” nếu chỉ được đọc trong một buổi sinh hoạt thì mới là lời nói. Nhưng nếu một học sinh biết trân trọng lịch sử, biết giúp đỡ người khác, có ý thức giữ gìn môi trường, sống có trách nhiệm với tập thể thì khi ấy lời dạy đã bắt đầu trở thành hành động.

Thầy giáo Nguyễn Khả Tuấn – Phó Hiệu trưởng Trường THCS Lê Quý Đôn cho biết, nhà trường xác định việc giáo dục 5 điều Bác Hồ dạy phải hướng tới tính thực chất, tránh sáo rỗng. Những nội dung này được lồng ghép vào hoạt động giáo dục, phong trào Đội và các hoạt động của học sinh.

 Cô giáo Lê Minh Nguyệt - Hiệu trưởng Trường THCS Lê Lợi cho biết, hình ảnh Bác Hồ và những lời dạy của Người được nhà trường sử dụng như một tấm gương để học sinh học tập, noi theo; qua đó hướng các em đến những phẩm chất như chăm ngoan, học giỏi, yêu đồng bào, yêu Tổ quốc, trung thực, giản dị và biết cách sống. Điều đó đòi hỏi không chỉ học sinh thay đổi mà chính người thầy cũng phải là tấm gương.

“Bên cạnh việc là một nhà tri thức, giáo viên phải là một nhà giáo dục”, cô Lê Minh Nguyệt nhấn mạnh.

Bởi trẻ em không chỉ học từ sách giáo khoa. Các em học từ cách thầy cô ứng xử, cách cha mẹ đối thoại, cách người lớn thực hiện trách nhiệm với cộng đồng. Một bài học về trung thực sẽ khó có sức thuyết phục nếu người lớn nói một đằng, làm một nẻo. Một bài học về trách nhiệm sẽ khó đi vào cuộc sống nếu trẻ không có cơ hội được trao trách nhiệm.

Cô giáo Phạm Thuý Hằng - Phó Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Nguyễn Huệ cũng cho rằng 5 điều Bác Hồ dạy đến hôm nay vẫn nguyên giá trị và càng có ý nghĩa đối với học sinh THPT, những học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa bước vào đời.

Yêu nước, trách nhiệm, kỷ luật, trung thực và dũng cảm không phải những điều xa vời. Với học sinh, đó có thể là học tập nghiêm túc, chấp hành nội quy, trung thực trong thi cử, biết nhận trách nhiệm về hành động của mình và dám bảo vệ điều đúng.

Điều quan trọng, theo Cô giáo Phạm Thuý Hằng, giúp học sinh hiểu – tự giác thực hiện – biến giá trị thành thói quen và cách sống. Đây chính là điểm khác biệt giữa “giáo dục giá trị” và “truyền đạt khẩu hiệu”.

PGS.TS Triệu Thế Hùng - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng 5 điều Bác Hồ dạy là những chuẩn mực, giá trị nền tảng về yêu nước, nhân ái, học tập, lao động, đoàn kết, kỷ luật, trung thực, khiêm tốn và dũng cảm. Đó là những giá trị cốt lõi có ý nghĩa bền vững, được trao truyền qua các thế hệ và vẫn giữ nguyên giá trị định hướng trong quá trình hình thành nhân cách, bản lĩnh của thế hệ trẻ hôm nay.

“Cần giữ nguyên giá trị cốt lõi, nhưng phải đổi mới cách giáo dục, để 5 điều Bác Hồ dạy không chỉ nằm trong ký ức của trẻ em, mà trở thành năng lực sống và bản lĩnh công dân trong thời đại mới”, PGS.TS Triệu Thế Hùng nói.

Theo PGS.TS Triệu Thế Hùng, “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào” hôm nay cần được chuyển hóa thành trách nhiệm công dân và khát vọng cống hiến; “học tập tốt, lao động tốt” phải gắn với tự học, sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo; “đoàn kết, kỷ luật” phải trở thành năng lực hợp tác và ý thức thượng tôn pháp luật; còn “khiêm tốn, thật thà, dũng cảm” phải trở thành nền tảng của lòng tự trọng và bản lĩnh trước những biến động của thời đại.

Điều cốt lõi, theo PGS.TS Triệu Thế Hùng, giá trị không chỉ để ghi nhớ mà phải được chuyển hóa thành hành động và cách sống. Cần giữ gốc để không mất mình, vươn tầm để đưa đất nước Việt Nam tiến lên.

Từ biết đến hiểu, từ hiểu đến yêu

Một trong những thách thức lớn của giáo dục lòng yêu nước là làm thế nào để những giá trị vốn được nói bằng những khái niệm lớn trở nên gần gũi với một đứa trẻ. Không thể yêu một cách sâu sắc nếu không hiểu. Và cũng khó có trách nhiệm nếu tình yêu ấy chỉ được hình thành từ những lời nhắc nhở.

Bởi vậy, giáo dục lịch sử và truyền thống cần được đặt trong những trải nghiệm cụ thể. Một bài học về một trận đánh có thể trở nên sống động hơn khi học sinh được đến chính địa danh ấy. Một câu chuyện về người lính có thể trở nên gần gũi hơn khi các em được gặp nhân chứng, gặp những người có công, nghe câu chuyện từ chính những người đã trải qua chiến tranh. Một bài học về lòng biết ơn có thể được biến thành hành động khi học sinh cùng tham gia chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, thăm hỏi gia đình chính sách.

Từ đó, “uống nước nhớ nguồn” không còn là một khẩu hiệu mà trở thành cảm xúc và hành động.

Cô giáo Nguyễn Thị Liên - Trường THCS Lê Lợi chia sẻ, dạy môn Lịch sử cần có phương pháp dễ hiểu, dễ nhớ và tạo được hứng thú cho học sinh. Khi các em yêu môn học, hiểu lịch sử và thấy lịch sử gắn với chính quê hương, gia đình và cuộc sống của mình.

Đó là quá trình từ biết đến hiểu, từ hiểu đến yêu, từ yêu đến hành động. Trong quá trình ấy, gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng với các em. Một câu chuyện của ông bà kể về những năm tháng chiến tranh; đói nghèo, gian khổ; điểm đến thăm di tích lịch sử hay nghĩa trang liệt sĩ… đều có thể trở thành một bài học mà không lớp học nào thay thế được.

Nhà trường có nhiệm vụ hệ thống hóa những nhận thức đó thành tri thức và hành vi. Tổ chức Đội có thể biến những giá trị ấy thành các hoạt động cụ thể thông qua phong trào “Nghìn việc tốt”, hoạt động về nguồn, đền ơn đáp nghĩa, bảo vệ môi trường, giúp đỡ người yếu thế. Những hoạt động ấy chính là những “phòng học” đặc biệt.

Ở đó, trẻ không chỉ nghe về lòng nhân ái mà được thực hành lòng nhân ái; không chỉ nghe về trách nhiệm mà được trao trách nhiệm; không chỉ học về lịch sử mà được chạm vào những dấu tích của lịch sử.

Bởi một giá trị chỉ thực sự trở thành nhân cách khi nó được thực hành. Vì thế, giáo dục lòng yêu nước không thể đồng nghĩa với việc càng nhiều khẩu hiệu thì càng hiệu quả. Điều quan trọng hơn là tạo cho trẻ những trải nghiệm đủ sâu để các em tự hình thành niềm tin.

Một chuyến thăm di tích có thể khiến một bài học trong sách trở nên sống động. Một lần gặp người có công có thể giúp trẻ hiểu hơn giá trị của hòa bình. Một hoạt động thiện nguyện có thể giúp các em nhận ra rằng mình không sống tách biệt, mà là một thành viên của cộng đồng.

Khoảng trống ngoài cổng trường và những “cuộc chiến” mới

Những đứa trẻ hôm nay rồi sẽ trưởng thành. Các em sẽ rời mái trường, rời vòng tay cha mẹ để bước vào đại học, nghề nghiệp và đời sống xã hội. Khi ấy, không phải lúc nào gia đình và thầy cô cũng có thể đứng bên cạnh để nhắc nhở mỗi lựa chọn.

Đó cũng là lý do giáo dục lòng yêu nước phải gắn với giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống và trách nhiệm công dân.

Một người trẻ yêu nước không chỉ biết tự hào về lịch sử dân tộc, mà phải có ý thức xây dựng tương lai; không chỉ nói về trách nhiệm mà phải biết chịu trách nhiệm với hành động của mình.

Từ góc độ chính quyền cơ sở, đại diện lãnh đạo UBND phường Thanh Xuân (Hà Nội) cho biết, tinh thần lắng nghe trẻ em được cụ thể hóa trong kế hoạch Ngày hội Trăng rằm năm 2026 thông qua diễn đàn “Điều em muốn nói - Thanh Xuân lắng nghe”.

Tại đây, ý kiến của trẻ được thu thập từ trường học, tổ dân phố và các cơ sở chăm sóc trẻ về những vấn đề gần gũi với đời sống như không gian vui chơi, an toàn trường học, bạo lực, xâm hại, sức khỏe tinh thần và môi trường mạng.

Điều đáng chú ý ở cách làm này là trẻ em không chỉ được coi là đối tượng cần chăm sóc mà còn được nhìn nhận là chủ thể có tiếng nói về những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình.

Nếu thế hệ cha ông từng phải đối mặt với bom đạn, chiến tranh để bảo vệ Tổ quốc thì trẻ em hôm nay lớn lên trong hòa bình lại đứng trước những “cuộc chiến” khác.

Đó có thể là thông tin xấu độc, bạo lực mạng, nghiện mạng xã hội, game, lừa đảo trực tuyến, thuốc lá điện tử, ma túy, chất gây nghiện, những cộng đồng tiêu cực và sự lôi kéo, thao túng trên không gian mạng.

Đáng lo hơn, những nguy cơ ấy có thể đến rất nhanh, rất gần và đôi khi ẩn dưới hình thức hấp dẫn với trẻ.

Đại diện lãnh đạo UBND phường Hà Đông (Hà Nội) cho rằng đây là những vấn đề cần được nhận diện sớm. Bên cạnh các biện pháp phòng ngừa, cần giúp trẻ hình thành “sức đề kháng” thông qua kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ, khả năng phân biệt đúng – sai và ý thức chịu trách nhiệm với hành vi của mình.

Gia đình, nhà trường, chính quyền và cộng đồng phải phối hợp chặt chẽ để giúp các em có đủ kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh trước những tác động tiêu cực.

Như vậy, yêu nước trong thời đại mới không chỉ là niềm tự hào về những gì cha ông đã làm. Đó còn là khả năng làm chủ chính mình, biết bảo vệ mình trước những cám dỗ, biết tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật, có trách nhiệm với cộng đồng và sử dụng công nghệ một cách có ích.

PGS.TS Triệu Thế Hùng - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết: Giáo dục lịch sử, truyền thống và lòng yêu nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hình thành nhân cách và bản lĩnh của thế hệ trẻ. Một người trẻ muốn có khát vọng xây dựng đất nước trước hết phải hiểu mình là ai, dân tộc mình đã đi qua những gì và những giá trị nào đã được các thế hệ trước gìn giữ bằng trí tuệ, mồ hôi và cả sự hy sinh.

Đó là nền tảng của lòng biết ơn, niềm tự hào, tự tôn dân tộc và ý thức trách nhiệm với đất nước.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Triệu Thế Hùng, thực tế giáo dục lịch sử, truyền thống trong nhà trường có lúc chưa khơi dậy đầy đủ niềm tự hào và nhiệt huyết của người trẻ.

“Không phải là chúng ta không có những bài học lịch sử truyền thống hào hùng của dân tộc, mà là cách đưa lịch sử đến với thế hệ trẻ chưa phù hợp”, PGS.TS Triệu Thế Hùng nhận định.

Theo PGS.TS Triệu Thế Hùng, cần chuyển từ “học lịch sử” sang “hiểu lịch sử và sống có trách nhiệm từ lịch sử”; đổi mới phương pháp theo hướng trực quan, trải nghiệm và đối thoại để người trẻ hiểu những hy sinh, thành quả mà mình đang được thừa hưởng. Khi hiểu được giá trị của hòa bình, các em sẽ biết trân trọng hòa bình. Khi hiểu được sự hy sinh của các thế hệ cha ông, các em sẽ hiểu rằng cuộc sống hôm nay không tự nhiên mà có.

Đó chính là điểm gặp nhau giữa giáo dục truyền thống và giáo dục lý tưởng. Giáo dục lý tưởng trong kỷ nguyên mới, theo PGS.TS Triệu Thế Hùng, phải gắn lòng yêu nước với khát vọng phát triển: học tập tốt, lao động tốt, sáng tạo, tuân thủ pháp luật và sẵn sàng cống hiến.

Yêu nước hôm nay không chỉ là tự hào về những gì cha ông đã làm, mà còn là trách nhiệm làm nên những điều tốt đẹp cho đất nước ngày mai.

Một thế hệ công dân tốt không thể được tạo nên trong ngày một ngày hai. Nó bắt đầu từ một đứa trẻ biết yêu thương, biết ơn, biết sống vì người khác; lớn lên thành một người trẻ có tri thức, có lý tưởng, có kỷ luật và bản lĩnh.

Vì thế, giáo dục trẻ em chưa bao giờ là trách nhiệm của riêng nhà trường. Gia đình là nơi đầu tiên gieo tình yêu thương. Nhà trường là nơi hệ thống hóa tri thức và hình thành năng lực. Đoàn – Đội tạo môi trường để các em trải nghiệm, rèn luyện và cống hiến. Chính quyền có trách nhiệm tạo dựng không gian sống an toàn, lành mạnh. Cộng đồng phải trở thành điểm tựa để trẻ không bị bỏ lại phía sau.

Mỗi chủ thể có một vai trò khác nhau, nhưng mục tiêu cuối cùng phải thống nhất: không chỉ bảo vệ trẻ em khỏi cái xấu mà còn giúp các em đủ năng lực để tự lựa chọn điều tốt.

Bởi đến một lúc nào đó, những đứa trẻ hôm nay sẽ không còn được cha mẹ cầm tay chỉ đường. Những học sinh hôm nay sẽ rời cổng trường. Những đội viên hôm nay sẽ bước vào đời sống xã hội. Khi ấy, điều còn lại chính là những giá trị đã được hình thành từ tuổi thơ.

Có thể một em sẽ trở thành người lính đứng nơi biên cương. Một em khác trở thành cán bộ biên phòng, chiến sĩ lực lượng vũ trang. Có em trở thành nhà khoa học, bác sĩ, kỹ sư, nhà báo, nhà văn, nghệ sĩ truyền cảm hứng về lịch sử và văn hóa dân tộc. Cũng có thể có những em trở thành những người lao động bình dị, ngày ngày làm việc, nuôi sống gia đình và đóng góp cho cộng đồng.

Điều làm nên giá trị của một con người là cách họ sử dụng tri thức, năng lực và vị trí của mình để sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước.

Bởi vậy, câu chuyện giáo dục hôm nay không chỉ là câu chuyện về điểm số, trường lớp hay những kỳ thi. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện chúng ta muốn chuẩn bị một thế hệ người Việt Nam như thế nào cho tương lai.

Một thế hệ biết mình đến từ đâu, trân trọng những gì cha ông đã trao lại; biết mình đang sống trong thời đại nào, nhận diện được những nguy cơ của thời đại; đồng thời có tri thức, kỹ năng, sức khỏe và bản lĩnh để lựa chọn con đường của mình.

Từ biết ơn quá khứ đến khát vọng xây dựng tương lai. Từ một đội viên nhỏ tuổi đến một công dân trưởng thành. Đó không phải là hành trình được hoàn thành trong một bài học hay một năm học. Đó là quá trình được gieo từng ngày, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất của giáo dục tuổi thơ chính là ở đó: gieo một hạt mầm tốt hôm nay để nhiều năm sau, đất nước có thêm một công dân tốt.

Lời dạy “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào” vì thế không chỉ là bài học dành cho tuổi thơ. Đó có thể là viên gạch đầu tiên của cả một hành trình trưởng thành, hành trình từ một “búp măng non” hôm nay đến một công dân có tri thức, có lý tưởng, có bản lĩnh và trách nhiệm với đất nước ngày mai.

(Còn nữa)