Không thể tùy tiện đặt, thay đổi địa danh hành chính

    Nhà nước phong kiến Trung Hoa và Việt Nam, khi đặt tên đất thường căn cứ vào sông, núi tự nhiên. Đó là phép tắc quy định trong Thiên Vũ Cống, Kinh Thư. Ví như tên xứ "Hải Dương" gồm chữ hải là bể, còn chữ dương thuộc bộ phụ là đồi, gò và chữ nhật là mặt trời. Thời cổ, cửa bể còn ở về phía cuối sông Hoàng Giang, cách cửa bể Diêm Hộ, Trà Lý ngày nay độ vài trăm dặm. Xét hình thế, xứ Hải Dương ở về phía bắc bể Đông. Xét về mặt tự dạng, ánh mặt trời (chữ nhật) chiếu vào sườn núi phía nam (chữ phụ). Ngoài ý nghĩa dựa vào thế núi, hình sông để phân định địa giới, để đặt tên đất, nhà nước phong kiến nước ta còn căn cứ vào sự kiện lịch sử, như việc vua Lý Thái Tổ dời đô ra Đại La, thấy rồng bay lên nên đổi tên thành là Thăng Long. Đến đời Nguyễn định đô ở Huế, Thăng Long không còn là quốc đô nên cho sửa chữ "long" là "rồng" bằng chữ "long" mang nghĩa thịnh vượng. Vì những gì liên quan đến rồng (long) phải thuộc về vua. Ngay tên hành chính cấp xã, người ta cũng phải chọn tên chữ theo Kinh sách để chứng tỏ dân làng mình là dân văn hiến.

    Tên làng Đồng Dụ (huyện An Dương) xuất xứ từ câu "Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư thổ" (Người quân tử ham điều nghĩa, kẻ tiểu nhân ham đất). Tên làng Phục Lễ (huyện Thuỷ Nguyên) vốn bắt nguồn từ câu "Khắc kỷ phục lễ" (Người quân tử lo sửa mình để theo lễ nghĩa. Rộng ra là "đè nén lòng riêng để theo lẽ trời"). Nhân dân Duyên Lão (huyện Tiên Lãng) tự hào về tên làng do đức Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông ban cho với ý nghĩa chúc già làng cao tuổi thọ, vì Ngài thấy dân ở đây biết kính trọng người già. Có thể bắt gặp rất nhiều chuyện người ta tự hào về tên làng hay, đẹp. Và đương nhiên, người ta cũng rất đau khổ tên làng xấu hay dễ bị xuyên tạc, hiểu sai.

     Học giả Đặng Thai Mai cho biết, ngôi làng nơi ông sinh ra vốn tên Điền Lao xứ Nghệ. "Cái tên chẳng đẹp tí nào. Điền là ruộng, Lao là trại nuôi trâu bò. Có đến hàng trăm năm, người làng không ai biết đi học là gì". Đến đời ông nội học giả họ Đặng, theo đề nghị của nhân dân, "làng được đổi tên là Lương Điền". ở phủ Kiến Thụy, vào năm 1899-1900 cũng xảy ra chuyện chạy xin tên làng. Sau khởi nghĩa Mạc Thiên Binh (1897), thất bại, xã Đoan Xá có nhiều người tham gia Thiên Binh, lại bị lụt, dân xiêu tán, ruộng bị Tây chiếm chỉ còn già nửa diện tích, phải tách làm ba: Đắc Lộc, Đông Xá, Phúc Xá. Khi xin lập làng mới, tri phủ Phạm Can nổi tiếng tham lam, đòi ăn tiền mới trình việc đặt tên làng. Hương Lý Đắc Lộc nhất định không chịu đút lót. Không sao vòi được tiền mà hạn kỳ trình đã đến, Phạm Can phải chịu, nhưng không đồng ý tên làng dân đề nghị là Quan Lộc mà bắt đổi ra Đắc Lộc với ngầm nghĩa xấu. Nhưng một hôm quan phủ Phạm về làng thấy có tấm biển đề 4 chữ "Tất đắc kỳ lộc". Quan xuất thân lính khố đỏ nên không hiểu. Già làng giải thích đấy là chữ trong kinh sách thánh hiền. Quan ức nhưng không sao được.

     Nhà Đông Phương học Pi-e Gu-ru (Pierre Gourou) trong tác phẩm “Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ” nghiên cứu về địa danh vùng này, phàn nàn: "Việc nghiên cứu địa danh dường như chỉ hứa hẹn sự thất vọng. ở châu Âu, địa danh thường rất cổ và có thể đem lại những chỉ dẫn quý báu về những đợt sóng di dân kế tiếp nhau bao trùm cả một nước. ở Bắc kỳ cũng như ở Trung Quốc, các địa danh thường hay thay đổi và là những sáng tạo độc đoán và giả tạo... Đó là những tên thuần tuý văn học, nói lên một điều tốt lành mà người ta dễ dàng thay đổi..." Quả khó thông cảm lẫn nhau. Âu cũng là chuyện "Đông là đông, tây là tây" (R.Kipling).

    Nước ta, từ sau Cách mạng Tháng Tám 1945, do chiến tranh, Chính phủ chưa quy định và hoàn chỉnh quy chế đặt, đổi tên đơn vị hành chính. Vì vậy, ở tỉnh Kiến An (cũ), nhân dân thường lấy khẩu hiệu hành động đặt tên thôn, xã như Quyết Tiến, Tiên Tiến, Chiến Thắng, Anh Dũng... hoặc tên xã (phường) trùng nhau: Đông Hải ở huyện An Hải cũ, nay thuộc quận Ngô Quyền; Vinh Quang ở huyện Vĩnh Bảo và Tiên Lãng; Quốc Tuấn ở huyện An Dương và An Lão; Minh Tân ở huyện Kiến Thuỵ và Thuỷ Nguyên; Hoà Bình ở huyện Thuỷ Nguyên và Vĩnh Bảo...Hoặc việc nóng vội đổi tên phủ Kiến Thuỵ thành phủ Tài Hiểu, lấy tên một tự vệ dũng cảm chống phát-xít, bảo vệ căn cứ cách mạng Kim Sơn ngày 4-8-1945. Ban đầu tưởng ông Tài Hiểu đã hy sinh, nhưng ít lâu sau lại thấy ông xuất hiện do được địch thả về,  UBND cách mạng lâm thời phủ phải cải sửa, lấy lại tên cũ.

    Tỉnh Thái Bình hiện cũng đang phải đối mặt với một vấn đề phức tạp mà nguyên nhân sâu xa là việc đổi tên làng ở xã Đông Quang, huyện Đông Hưng. UBND tỉnh xoá tên làng cũ, đổi thành xóm gọi theo số 1,2,3,4,5. Năm 2002, UBND tỉnh lại quyết định đổi xóm thành làng. Một số người muốn lấy lại tên làng là Đề Thám được đặt từ năm 1960, một số người đề nghị lấy lại tên Đồng Lan do Tiến sĩ Đào Vũ Thường (1746) đặt tồn tại hơn 200 năm. Vì chuyện tên làng mà gây mất đoàn kết, khiếu kiện kéo dài.

     Lược qua tình hình trên để thấy rằng việc đặt tên, đổi địa danh hành chính phải điều tra nghiên cứu rất cẩn trọng, bảo đảm tính lịch sử, văn hoá, nhân văn... Không thể giản đơn tuỳ tiện./.