Không còn là chồng vợ, bồi thường nhau thế nào?

Trong thực tiễn xét xử án ly hôn, không chỉ có các đương sự là người dân tộc thiểu số, hiểu biết hạn hẹp mới đặt ra yêu cầu được bồi thường trinh tiết, nhan sắc, tuổi xuân hoặc đòi lại lễ vật sánh lễ, thách cưới... Thậm chí nhiều đương sự là những trí thức ly hôn cũng kiện đòi vợ/chồng phải bồi thường tuổi xuân cho mình. Vậy những yêu cầu trên có được tòa án chấp nhận hay không, dựa trên những căn cứ pháp luật nào, hiện vẫn là vấn đề cần thảo luận, bàn cãi...

Ảnh minh họa. Nguồn Internet

Mới đây, TAND huyện Si Ma Cai (tỉnh Lào Cai) đã xét xử vụ ly hôn giữa nguyên đơn là chị Giàng Thị Tuyết Linh (SN 1985) với bị đơn là anh Vàng Văn Tuấn (SN 1983), cùng trú tại một bản vùng sâu của huyện Si Ma Cai. Chị Linh và anh Tuấn đăng ký kết hôn năm 2006, có tổ chức đám cưới theo phong tục địa phương, hiện có 2 con chung.

Theo nguyên đơn trình bày, khi lấy nhau, chị Linh mang về một cái rương đựng đầy váy áo và đồ dùng cá nhân, một cái gùi, hai cái chăn bông, 2 cái nồi, 1 cái mâm đồng, một đôi lợn giống... tóm lại là "của một đống tiền". Chưa kể, thời thiếu nữ chị Linh được xếp vào hàng đẹp gái, nức tiếng trong thôn ngoài bản, nhiều người sẵn sàng “chồng” cả ngàn vàng, vạn bạc để xin cưới chị làm vợ.

Nhưng vì yêu vẻ đẹp trai, khỏe mạnh, mến cái nết chăm chỉ, chân thành của anh Tuấn nên chị mới chấp nhận lời cầu hôn, hy vọng cuộc sống sau này dẫu không được giàu sang sung sướng thì cũng êm ấm, thuận hòa.

Nhưng sự đời lại không đơn giản vậy. Trái với sự “chân chỉ hạt bột” trước khi cưới, từ khi thành vợ thành chồng thì anh Tuấn đổ đốn ra lười biếng, tối ngày chỉ uống rượu, đã không chịu lao động, bỏ bê con cái, lại còn “phá gia chi tử”. Lúa, ngô để dự trữ ăn dần trong nhà cũng bị anh chồng này đem đi bán, đến cả con chó, con gà nuôi trong nhà cũng bị anh ta giết thịt làm mồi nhậu.

Bảy năm chung sống, chị Linh phải lao động cật lực chẳng khác gì con trâu, con ngựa trong nhà mà vẫn bị chồng đối xử tệ bạc. Xét thấy tình cảm không còn, nay chị muốn ly hôn và yêu cầu chồng phải bồi thường trinh tiết, tuổi xuân cho mình bằng giá trị tiền mặt, để chị dễ bề tạo lập cuộc sống mới.

Anh Tuấn thừa nhận những nội dung người vợ trình bày là đúng sự thật nhưng lại chưa đầy đủ. Được tòa cho phát biểu, anh chồng này cũng được dịp giãi bày “nỗi thống khổ” của mình.

Theo anh Tuấn, trước đây gia đình anh đã phải bán ruộng, bán trâu đi mới sắm đủ lễ vật thách cưới cho gia đình chị Linh. Chưa kể, bản thân anh phải “ở rể” không công theo phong tục của đồng bào dân tộc trong 2 năm rồi mới được tiến hành đám cưới. Anh cứ tưởng rằng cưới được vợ để hầu hạ, chăm sóc mình suốt đời, ai ngờ mới “hưởng” được vài năm thì chị Linh đã quày quả đòi ly hôn. Vậy nên nếu phải ly hôn, anh Tuấn cũng yêu cầu chị Linh phải có trách nhiệm bồi thường, hoàn trả lại anh toàn bộ số tiền sính lễ mà trước đây gia đình anh đã nạp.

Như vậy, xét về mặt tình cảm thì cả hai bên đều đồng ý ly hôn, con chung cả hai đồng ý “chia” mỗi người nuôi một con, hoặc chấp nhận nuôi cả hai đứa. Vướng mắc là ở chỗ cả hai đều yêu cầu được bồi thường về tài sản sau ly hôn, trong khi vợ chồng họ lại không có tài sản chung. Thực tế, sau khi cưới vợ chồng họ chung sống tại nhà của cha mẹ anh Tuấn tạo lập cho, sinh nhai bằng nghề làm ruộng trên đất nương được gia đình anh Tuấn chia cho anh này.

Trong chừng ấy năm hôn nhân, vợ chồng họ chỉ làm ra thóc lúa, ngô, khoai để duy trì cái ăn cái mặc hàng ngày và nuôi 2 đứa con chứ không có của cải tích lũy. Tuy vậy, trong cuộc ly hôn trên, xét thấy anh Tuấn là người có lợi thế hơn cả vì sau khi ly hôn anh vẫn có nhà để ở, vẫn có ruộng để làm, anh lại là đàn ông khỏe chân mạnh tay nên cơ hội tìm kiếm hạnh phúc mới cũng dễ dàng hơn.

Vậy nên sau khi cân nhắc, Hội đồng xét xử TAND huyện Si Ma Cai đã giải quyết cho chị Linh và anh Tuấn ly hôn, hai người tự thỏa thuận về vấn đề con chung nên tòa không xét. Mặc dù hai người không có tài sản chung nhưng xét thấy trong quá trình hôn nhân, chị Linh có nhiều công sức đóng góp cho cuộc sống chung, nay ly hôn chị Linh gặp khó khăn hơn trong việc tạo lập cuộc sống mới nên tòa quyết định buộc anh Tuấn phải có trách nhiệm hỗ trợ cho chị Linh số tiền 30 triệu đồng (tương đương một phần diện tích đất nương anh Tuấn được chia để canh tác).

Tòa tuyên bác bỏ các yêu cầu đòi bồi thường trinh tiết, tuổi xuân, tiền lễ vật sính lễ của hai bên đương sự. 

Vấn đề bồi thường về trinh tiết, tuổi xuân, lễ vật cưới xin trong vụ án ly hôn được pháp luật điều chỉnh như thế nào? Dựa trên căn cứ nào để tòa án xem xét quyết định chấp nhận hoặc bác bỏ những yêu cầu trên?. Luật gia Dương Văn Tuệ (Nguyên Phó Chánh án Tòa án quân sự Quân khu Thủ đô) phân tích:

Không có yếu tố lỗi, không phát sinh trách nhiệm bồi thường

- Yêu cầu được bồi thường, hoàn trả là một quyền dân sự của công dân, quyền này được pháp luật bảo hộ. Nhưng có được xem xét chấp nhận hay không là do Tòa án, dựa trên các căn cứ pháp luật. Vậy nên khi đương sự kiện đòi lại tiền sính lễ, hay đòi lợn đòi trâu... khi ly hôn đều là quyền của các đương sự, Tòa án sẽ xem xét giải quyết trên cơ sở các quy định của pháp luật.

Điều 604 Bộ luật Dân sự quy định: người nào có lỗi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân và các chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường. Như vậy, căn cứ để xác định có hay không phát sinh trách nhiệm bồi thường là phải có yếu tố lỗi.

Trong quan hệ hôn nhân, một trong những điều kiện quan trọng nhất để xác lập cuộc hôn nhân hợp pháp là hai bên nam và nữ phải tự nguyện quyết định, không bên nào được ép buộc, lừa dối bên nào; không ai được cưỡng ép hoặc cản trở. Như vậy, quan hệ hôn nhân là do hai bên tự nguyện, không có yếu tỗ lỗi nên không phát sinh trách nhiệm bồi thường.

Nếu hôn nhân đổi chác, cưỡng ép thì có được bồi thường không?

- Thực tế, trong nhiều cuộc hôn nhân, dù biết rõ bản chất là mua-bán, đổi chác nhưng rất khó để chứng minh. Đành rằng có việc anh nộp lễ vật thách cưới, hoặc chuyển tiền cho bố mẹ vợ làm nhà, sắm đồ, tự nguyện tặng vàng bạc trang sức để cưới vợ, nhưng việc đó là hoàn toàn tự nguyện nên không có căn cứ kiện đòi, không có nghĩa vụ buộc hoàn trả.   

Không bồi thường, nhưng vẫn phải tính công sức đóng góp

- Thực tiễn giải quyết án ly hôn cho thấy, dù bác yêu cầu bồi thường tuổi xuân nhưng tòa án vẫn tính toán đến công sức đóng góp, duy trì cuộc sống hôn nhân nhằm giải quyết hài hòa và nhân văn quyền lợi mọi mặt cho đương sự, trong đó ưu tiên bảo vệ quyền lợi của người phụ nữ. Vì trong các cuộc ly hôn, bao giờ nữ giới cũng chịu nhiều thiệt thòi, cơ hội tạo lập cuộc sống mới và kiếm tìm hạnh phúc mới thường khó khăn và hạn chế hơn nam.

Xét trên phương diện nào đó, khái niệm “bồi thường tuổi xuân” có ý nghĩa tương tự như thuật ngữ pháp lý “công sức đóng góp” của vợ/chồng khi duy trì cuộc sống hôn nhân. Trước đây, việc tính toán công sức đóng góp được quy định tại Nghị quyết hướng dẫn xét xử của TAND Tối cao. Mới đây, khi thảo luận sửa đổi Luật Hôn nhân và gia đình, nhiều ý kiến đề nghị phải đưa quy định việc tính toán công sức đóng góp vào chế định ly hôn cũng không nằm ngoài mục đích nhân đạo kể trên.    

Nguyễn Huệ