Khói thuốc lá thụ động -“'mối nguy kép' với trẻ nhỏ

Não mô cầu gia tăng, trẻ em là nhóm nguy cơ cao khi sống trong môi trường có khói thuốc

Theo báo cáo giám sát từ tuần 1 đến tuần 14 năm 2026 của Bộ Y tế, cả nước ghi nhận 24 ca mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 4 trường hợp tử vong. So với cùng kỳ năm 2025 (14 ca), số ca mắc đã tăng đáng kể, cho thấy xu hướng gia tăng trong thời gian gần đây.

Các ca bệnh hiện được ghi nhận rải rác trong cộng đồng, chưa hình thành ổ dịch tập trung. Tuy nhiên, giới chuyên môn nhận định nguy cơ bệnh tiếp tục xuất hiện và ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ em, vẫn ở mức cao. Đáng chú ý, nhóm trẻ dưới 15 tuổi chiếm tới 46% tổng số ca mắc.

Bên cạnh nguy cơ lây truyền trực tiếp qua đường hô hấp, các chuyên gia cho rằng môi trường sống cũng là yếu tố quan trọng làm gia tăng khả năng mắc bệnh. Trong đó, khói thuốc lá thụ động được xác định là một yếu tố nguy cơ rõ rệt nhưng chưa được nhận diện đầy đủ.

Ngoài những tác động đã được biết đến đối với phổi và đường hô hấp, việc thường xuyên hít phải khói thuốc lá còn làm suy giảm hệ miễn dịch, khiến cơ thể dễ bị các tác nhân gây bệnh tấn công, trong đó có vi khuẩn não mô cầu. Khi hàng rào bảo vệ tự nhiên bị suy yếu, vi khuẩn có điều kiện thuận lợi hơn để xâm nhập và gây bệnh.

Điều này khiến trẻ em sống trong môi trường có người hút thuốc đối mặt với nguy cơ cao hơn bị nhiễm vi khuẩn não mô cầu. Đây cũng là nhóm đối tượng có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên đặc biệt nhạy cảm với các tác nhân độc hại trong khói thuốc.

BSCKI Lê Thị Giao Thi, Hệ thống Nhà thuốc và Trung tâm Tiêm chủng Long Châu, cho biết, viêm màng não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm thuộc nhóm B, lây lan nhanh qua đường hô hấp và có tỷ lệ tử vong rất cao.

Theo bác sĩ, đây là bệnh có tỷ lệ tử vong chỉ đứng sau bệnh dại. Nếu không được điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%. Ngay cả khi được cứu sống, cứ 5 người bệnh thì có 1 người phải chịu những di chứng nặng nề như điếc, tổn thương thần kinh, đoạn chi hoặc sẹo vĩnh viễn.

Bệnh do não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi, họng của người bệnh hoặc người lành mang trùng. Bệnh có thể gây viêm màng não mủ hoặc nhiễm khuẩn huyết với diễn tiến rất nhanh. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, người bệnh có thể bị điếc, liệt, chậm phát triển tinh thần hoặc tử vong.

Thời gian gần đây, một số trường hợp tử vong tại nhiều địa phương tiếp tục cho thấy mức độ nguy hiểm của căn bệnh này. Tại TP HCM, một trẻ hơn 2 tuổi đã tử vong chỉ sau thời gian ngắn khởi phát với các triệu chứng ban đầu như sốt cao, nôn ói và tiêu lỏng. Trước đó, một ca bệnh tại Cà Mau cũng chuyển nặng rất nhanh chỉ sau vài giờ nhập viện. Những trường hợp này cho thấy bệnh có thể khởi phát không điển hình nhưng diễn tiến cực kỳ nhanh, làm gia tăng nguy cơ tử vong nếu chậm phát hiện và xử trí.

Khói thuốc còn làm rối loạn giấc ngủ, ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ của trẻ

Không chỉ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, khói thuốc lá thụ động còn có thể tác động trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương của trẻ.

Đây là kết quả của một nghiên cứu mới do các nhà khoa học Israel thực hiện và vừa được công bố trên tạp chí khoa học Scientific Reports. Nghiên cứu cho thấy trẻ em hít phải khói thuốc lá thụ động có chất lượng giấc ngủ kém hơn đáng kể so với những trẻ không bị phơi nhiễm. Đáng chú ý, tác động này xảy ra ngay cả khi trẻ không mắc các bệnh lý hô hấp hay không bị suy giảm nồng độ oxy trong máu.

Đồng tác giả nghiên cứu, Giáo sư Ariel Tarasiuk thuộc Trung tâm Y khoa Đại học Soroka, cho biết việc loại bỏ khói thuốc khỏi môi trường sống của trẻ có thể nhanh chóng cải thiện chất lượng giấc ngủ, hỗ trợ quá trình phục hồi của não bộ và tăng cường sức khỏe tổng thể.

Theo nhóm nghiên cứu, các bác sĩ nhi khoa nên bổ sung câu hỏi về thói quen hút thuốc của cha mẹ hoặc người chăm sóc trong quá trình khám và điều trị cho trẻ. Trước đây, nhiều nghiên cứu đã chứng minh khói thuốc trong môi trường làm gia tăng nguy cơ viêm đường hô hấp và ngáy ngủ ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, sau khi các vấn đề hô hấp được điều trị, nhiều trẻ vẫn ngủ không yên, thường xuyên trở mình hoặc thức giấc giữa đêm. Điều này đặt ra giả thuyết rằng khói thuốc có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của não bộ.

Để kiểm chứng, các nhà khoa học đã đánh giá 30 trẻ từ 1 đến 12 tuổi tại phòng thí nghiệm giấc ngủ do nghi ngờ mắc rối loạn hô hấp khi ngủ. Ngoài bảng câu hỏi dành cho phụ huynh, nhóm nghiên cứu còn đo nồng độ cotinine - chất chuyển hóa của nicotine - trong mẫu nước tiểu đầu tiên vào buổi sáng của trẻ. Đây được xem là chỉ dấu đáng tin cậy để xác định mức độ phơi nhiễm khói thuốc.

Kết quả cho thấy gần một nửa số trẻ có ít nhất một phụ huynh hút thuốc. Đáng chú ý, khoảng 60% phụ huynh cho rằng con mình không tiếp xúc với khói thuốc, song kết quả xét nghiệm cotinine lại chứng minh điều ngược lại.

Các nhà nghiên cứu đồng thời sử dụng kỹ thuật đa ký giấc ngủ để theo dõi sóng não, nhịp tim, nhịp thở, nồng độ oxy trong máu và các cử động cơ thể trong khi ngủ. Phân tích dữ liệu cho thấy trẻ tiếp xúc với khói thuốc có chỉ số kích hoạt não bộ trong lúc ngủ cao hơn tới 67%, khiến giấc ngủ bị chia cắt, ngủ không sâu và tổng thời gian ngủ giảm đáng kể. Nồng độ cotinine càng cao thì khả năng duy trì giấc ngủ liên tục càng thấp.

Theo Giáo sư Tarasiuk, những phát hiện này cho thấy khói thuốc lá không chỉ gây tổn thương phổi và đường hô hấp mà còn làm rối loạn nhịp sinh học cũng như hoạt động của hệ thần kinh trung ương.

Giáo sư Iris Haimov, chuyên gia tâm lý học và giấc ngủ tại Đại học Max Stern Yezreel Valley, nhận định giấc ngủ đầy đủ và liên tục trong 12 năm đầu đời có vai trò nền tảng đối với sự phát triển não bộ, khả năng nhận thức, điều hòa cảm xúc, hệ miễn dịch và tăng trưởng thể chất của trẻ. Ngược lại, thiếu ngủ hoặc giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài có thể làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức, xuất hiện các triệu chứng tương tự rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), trầm cảm, béo phì và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của cả trẻ cũng như gia đình.