Khi người trẻ “tiếp lửa” giữ nghề truyền thống

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề ở làng Sơn Đồng, anh đến với nghề như thế nào? Có khoảnh khắc nào khiến anh thực sự xác định đây sẽ là con đường mình theo đuổi?

- Tôi sinh ra và lớn lên ở làng nghề Sơn Đồng, nơi nghề tạc tượng, điêu khắc gỗ và làm đồ thờ đã trở thành một phần trong đời sống của người dân từ nhiều thế hệ. Gia đình tôi cũng có truyền thống gắn bó với nghề, nên từ khi còn nhỏ tôi đã được tiếp xúc với công việc của cha và những người thợ trong làng. Những hình ảnh như người thợ ngồi bên khối gỗ, từng đường đục, đường chạm dần tạo nên hình dáng của một tác phẩm đã trở nên rất quen thuộc với tôi.

Thời điểm còn nhỏ, tôi chưa nghĩ nghề sẽ trở thành công việc của mình. Tôi cũng từng có những suy nghĩ, lựa chọn như nhiều bạn trẻ khác. Nhưng càng lớn, càng có điều kiện tiếp xúc và trực tiếp học nghề từ cha, tôi càng nhận ra đây không phải công việc đơn thuần tạo ra một sản phẩm để bán. Đằng sau mỗi pho tượng hay một món đồ thờ là rất nhiều kiến thức, kỹ thuật và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Có lẽ bước ngoặt lớn nhất là khi tôi bắt đầu trực tiếp làm những công đoạn khó hơn và nhận ra rằng để tạo nên một tác phẩm có thần thái, có giá trị, người thợ phải dành rất nhiều thời gian, công sức và sự tập trung. Khi tự tay hoàn thiện được một sản phẩm và nhận được sự ghi nhận của những người đi trước, tôi thấy mình thực sự có tình cảm với nghề. Từ đó, tôi xác định nếu đã theo thì phải theo một cách nghiêm túc, không chỉ để có một công việc mà còn để tiếp nối nghề mà cha ông đã dành nhiều năm gìn giữ.

Là thế hệ trẻ tiếp nối nghề của cha - Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Viết Dũng, anh được truyền lại những kỹ thuật, kinh nghiệm hay quan niệm nào về nghề mà anh cho rằng cần phải giữ gìn bằng mọi giá?

- Tôi may mắn vì được học nghề trực tiếp từ cha. Điều cha truyền lại cho tôi không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn là cách nhìn và cách ứng xử với nghề. Với nghề tạc tượng, điêu khắc gỗ, mỗi công đoạn đều có yêu cầu riêng. Từ việc lựa chọn chất liệu, xử lý gỗ, dựng hình, tạo khối, đi sâu vào các chi tiết cho đến hoàn thiện bề mặt, nếu người thợ thiếu sự cẩn thận ở một khâu thì có thể ảnh hưởng đến toàn bộ tác phẩm.

Tôi nghĩ điều quan trọng nhất cần giữ là kỹ thuật truyền thống và cái tâm của người thợ. Những kỹ thuật ấy không phải ngày một ngày hai là có thể nắm được, mà phải thực hành trong thời gian dài, được người có kinh nghiệm chỉ dẫn rồi tự mình rút ra kinh nghiệm. Bên cạnh đó, người trẻ cũng cần hiểu lịch sử, đặc trưng của nghề Sơn Đồng để biết mình đang kế thừa điều gì. Khi hiểu được cái gốc thì mình mới có thể sáng tạo mà không làm mất đi bản sắc vốn có.

Nghề truyền thống đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và mất nhiều thời gian, trong khi thị hiếu của khách hàng và cách làm nghề ngày nay đã có nhiều thay đổi. Theo anh, người trẻ làm nghề cần làm gì để vừa giữ được cái “gốc” của nghề Sơn Đồng, vừa đáp ứng được nhu cầu của cuộc sống hiện đại?

- Theo tôi, đây là “bài toán” mà bất kỳ làng nghề truyền thống nào cũng phải đối mặt. Cuộc sống thay đổi thì nhu cầu của khách hàng cũng thay đổi. Nếu người làm nghề không thay đổi, không tìm tòi thì rất khó để sản phẩm tiếp tục có chỗ đứng. Nhưng thay đổi không có nghĩa là bỏ đi những giá trị truyền thống.

Tôi cho rằng người trẻ phải phân biệt được đâu là cái “gốc” cần giữ và đâu là những yếu tố có thể đổi mới. Cái gốc của nghề Sơn Đồng nằm ở kỹ thuật, ở cách tạo hình, ở những giá trị văn hóa và thẩm mỹ được truyền lại. Những điều đó cần được học thật kỹ và giữ thật chắc. Còn về mẫu mã, cách giới thiệu sản phẩm, cách tiếp cận khách hàng hay ứng dụng công nghệ trong một số công đoạn phù hợp thì có thể nghiên cứu để thay đổi.

Ngày nay, người trẻ có nhiều lợi thế về công nghệ và cách tiếp cận thông tin. Chúng tôi có thể sử dụng mạng xã hội, hình ảnh, video để giới thiệu một tác phẩm, kể câu chuyện về quá trình làm ra nó và giúp khách hàng hiểu hơn về giá trị của sản phẩm thủ công. Tôi nghĩ đây cũng là một cách để đưa nghề truyền thống đến gần hơn với công chúng.

Theo anh, điều gì đang là thách thức lớn nhất đối với việc “giữ lửa” nghề truyền thống ở Sơn Đồng hiện nay? Và từ thực tế làm nghề của mình, anh đã làm gì để góp phần đưa nghề đến gần hơn với thế hệ trẻ?

- Theo tôi, thách thức lớn nhất là làm sao để thế hệ trẻ thấy được nghề truyền thống có giá trị và có tương lai. Nghề này đòi hỏi người học phải thật sự kiên trì. Thời gian đầu có thể phải làm những công việc rất nhỏ, chưa tạo ra thu nhập cao, trong khi để thành thạo và có thể tự mình đảm nhận một tác phẩm cần một quá trình dài. Trong khi đó, người trẻ hiện nay có rất nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác, nên việc giữ họ ở lại với nghề không phải chuyện đơn giản.

Với bản thân tôi, trước hết là cố gắng “tiếp lửa” giữ nghề truyền thống bằng chính công việc hằng ngày của mình, tiếp tục học hỏi những người đi trước và hoàn thiện kỹ thuật. Tôi cũng muốn chia sẻ nhiều hơn về quá trình làm nghề, để mọi người hiểu rằng một tác phẩm hoàn chỉnh không phải tự nhiên mà có, mà là kết quả của rất nhiều công đoạn và thời gian.

Tôi nghĩ muốn truyền nghề cho người trẻ thì không thể chỉ nói rằng “nghề này quý, nghề này phải giữ”, mà phải để các bạn nhìn thấy giá trị thực tế của nghề, thấy được sự sáng tạo và cơ hội phát triển trong đó. Khi người trẻ hiểu, yêu nghề và có thể sống được bằng nghề thì việc “giữ lửa” mới thực sự bền vững.