Khi mỗi người dân, cả xã hội đổi mới sáng tạo - đất nước sẽ chuyển mình mạnh mẽ

Khi thể chế trở thành “bệ phóng”

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam, khi thể chế, yếu tố nền tảng nhất, được hoàn thiện ở quy mô và chiều sâu chưa từng có. Ông Phạm Hồng Quất, Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, các văn bản pháp lý như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Luật Công nghiệp công nghệ số; Luật Chuyển giao công nghệ, cùng các nghị định về quỹ đầu tư mạo hiểm, công nhận trung tâm đổi mới sáng tạo, đã tháo gỡ những “điểm nghẽn” tồn tại suốt nhiều năm. Không chỉ tạo hành lang pháp lý, các chính sách này còn định hình tư duy mới: khởi nghiệp sáng tạo không còn là phong trào, mà là một cấu phần chiến lược của mô hình tăng trưởng quốc gia.

Việc Quốc hội khóa XV, tại Kỳ họp thứ 9, 10, thông qua hàng chục luật và nghị quyết, trong đó có nhiều luật liên quan trực tiếp đến khoa học - công nghệ, được đánh giá là “nhiều nhất trong lịch sử”, cho thấy quyết tâm rất cao của cơ quan lập pháp trong việc mở đường cho phát triển dựa trên tri thức.

Chia sẻ tại Tọa đàm “Chính sách phát triển kinh tế địa phương thông qua hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo” trong khuôn khổ Techfest Việt Nam 2025, ông Phạm Hồng Quất nhận định, Việt Nam chỉ còn khoảng 20 năm để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, trong khi quá trình già hóa dân số đang diễn ra rất nhanh. Nếu không tận dụng được giai đoạn bản lề này để bứt phá bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình là hiện hữu.

Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, bức tranh toàn cảnh cho thấy hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đang mở rộng nhanh chóng, với hơn 4.000 startup công nghệ và hai kỳ lân công nghệ  (doanh nghiệp đạt mốc định giá trên 1 tỷ USD). Ông Lương Văn Thường, Trưởng phòng Khởi nghiệp sáng tạo (Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ) cho biết, Việt Nam đang dần khẳng định vị thế là điểm đến đầu tư công nghệ mới nổi tại Đông Nam Á.

Báo cáo năm 2025 đánh giá hệ sinh thái khởi nghiệp theo khung 5P: thể chế, tiến bộ, tài chính, tuần hoàn và con người. Trong đó, thể chế tiếp tục là nền tảng, còn “tiến bộ” nổi bật ở sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo. Dòng vốn tư nhân vào startup AI năm 2024 đạt 80 triệu USD, tăng gấp tám lần; đến cuối năm 2025, khoảng 170.000 doanh nghiệp đã ứng dụng AI. Ngành bán dẫn cũng nổi lên với hơn 50 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và 7.000 kỹ sư, gấp đôi so với ba năm trước.

Về tài chính, năm 2024, tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào Việt Nam đạt 398 triệu USD với 118 thương vụ. Các lĩnh vực tăng trưởng mạnh nhất gồm chuyển đổi số, nông nghiệp công nghệ và AI, trong khi công nghệ tài chính sụt giảm do thị trường bão hòa...

Tuy nhiên, sự thiếu hụt nguồn nhân lực nghiên cứu - phát triển (R&D) cùng đội ngũ cố vấn khởi nghiệp chuyên nghiệp vẫn là một trong những “nút thắt” lớn, khiến Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong việc hình thành và làm chủ các công nghệ lõi. Dù vậy, các chính sách khuyến khích phụ nữ, học sinh, sinh viên tham gia khởi nghiệp được kỳ vọng sẽ từng bước bổ sung lực lượng kế cận, góp phần cải thiện chất lượng nguồn nhân lực cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ địa phương, hệ sinh thái khởi nghiệp được đánh giá có hoạt động khá phong phú và đa dạng, song sự phát triển còn thiếu cân đối. Khoảng 68% các hoạt động hỗ trợ hiện vẫn tập trung tại khu vực Đông Nam Bộ, tạo nên “lực hút” mạnh về nguồn lực, trong khi Tây Nguyên và Trung du miền núi phía Bắc vẫn là những vùng trũng về hỗ trợ khởi nghiệp.

Theo Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, trong thời gian tới, hệ sinh thái startup Việt Nam sẽ nổi lên 8 xu hướng chủ đạo, gồm: công nghệ khí hậu; kinh tế sáng tạo; khởi nghiệp công nghệ phục vụ người cao tuổi; công nghệ giáo dục; đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nhựa; doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ; khởi nghiệp xe điện; và cộng đồng startup Việt Nam ở nước ngoài.

Mỗi địa phương một cách làm và chiến lược đặc thù

Từ “đường băng thể chế” chung của quốc gia, nhiều địa phương đã chủ động tìm hướng đi riêng, gắn khởi nghiệp sáng tạo với lợi thế đặc thù và chiến lược phát triển dài hạn. Tại Đồng Nai, một trong những “thủ phủ công nghiệp” của cả nước, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã hình thành tương đối rõ nét với khoảng 90 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 16 doanh nghiệp khoa học - công nghệ, hàng chục sản phẩm được thương mại hóa. Theo ông Võ Hoàng Khai, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, địa phương xác định đổi mới sáng tạo là động lực cốt lõi để chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Với Quảng Ninh, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo được coi là công cụ khơi thông nguồn lực và đa dạng hóa mô hình kinh tế. Bà Vũ Thị Kim Chi, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Ninh cho biết, tỉnh tập trung vào ba trụ cột: cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính; hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và startup; tạo môi trường cạnh tranh minh bạch. Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và hỗ trợ chuyển đổi số, cùng mạng lưới các câu lạc bộ đầu tư - khởi nghiệp với khoảng 500 hội viên, đã góp phần hình thành hệ sinh thái kết nối tương đối đồng bộ...

Bên cạnh các địa phương có lợi thế về công nghiệp và dịch vụ, nhiều tỉnh đang lựa chọn hướng đi khởi nghiệp sáng tạo xanh, gắn với nông nghiệp công nghệ cao và phát triển bền vững.

Sau sáp nhập, Lâm Đồng đặt mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo xanh, lấy nông nghiệp công nghệ cao làm trụ cột, đẩy mạnh ứng dụng IoT, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu môi trường, công nghệ sinh học, truy xuất nguồn gốc và blockchain.

Tuy nhiên, theo bà Phạm Thị Nhâm, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng, thách thức lớn nhất hiện nay là thiếu nhân lực chất lượng cao, chưa hình thành được quỹ đầu tư mạo hiểm đủ mạnh, trong khi khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế. Đây cũng là bài toán chung của nhiều địa phương ngoài các trung tâm kinh tế lớn.

Những con số và câu chuyện từ các địa phương cho thấy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam đã đi qua giai đoạn khởi động và đang bước vào giai đoạn nâng chất. Thể chế đã mở, không gian chính sách đang rộng dần, nhưng để hệ sinh thái thực sự cất cánh, cần sự cộng hưởng đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà đầu tư.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, đổi mới sáng tạo không chỉ là lựa chọn, mà là con đường duy nhất để Việt Nam bứt phá, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hiện thực hóa khát vọng phát triển thịnh vượng.