Khai thác cát sông: Được phố, mất làng

Cát xây dựng ở thành phố Đà Nẵng thường được khai thác từ các dòng sông trên địa bàn. Để có cát, ngày nối ngày, hàng chục ghe thuyền thi nhau đào bới khiến bờ sông càng bị sạt lở nghiêm trọng. Không ít người cho rằng, khai thác cát trên sông là được phố nhưng mất làng.

	Bờ sông Cu Đê bị sạt lở.

Không phải đến nay mà từ năm 2003, chính quyền các cấp và cơ quan chức năng ở Đà Nẵng đã nhận thấy tác hại của việc đào bới lòng sông lấy cát, nghiêm cấm khai thác trên sông.

Theo số liệu từ Phòng Tài Nguyên - Môi trường huyện Hòa Vang, hiện trên địa bàn huyện có 45 phương tiện chuyên hành nghề khai thác cát sông, nhiều nhất là sông Túy Loan, sông Cu Đê và sông Yên. Nhiều phương tiện của các địa phương khác cũng chọn các con sông này để khai thác. Cát khai thác tập kết về 19 điểm bên sông trước khi chở về các công trình trên địa bàn thành phố. Tính ra, mỗi năm ít nhất gần 200 nghìn m3 cát từ các lòng sông ở Hòa Vang bị lấy đi. Ông Nguyễn Sương, Phó Phòng Tài nguyên – Môi trường huyện cho rằng: Hút cát trên sông đáp ứng được nhu cầu về cát cho các công trình xây dựng, tạo việc làm cho lao động, địa phương có nguồn thu, tuy nhiên, cái hại từ hoạt động này gây ra không hề nhỏ. Bờ sông ngày càng bị sạt lở nghiêm trọng.
 
Đất canh tác ven sông dần biến mất. Các khu dân cư và nhiều công trình công cộng ven sông liên tiếp bị đe dọa, môi trường sinh thái biến đổi khó lường. Ông Sương cho biết thêm: Sông Túy Loan từ địa phận thôn Diêu Phong trở xuống cấm khai thác. Ghe thuyền chỉ được phép khai thác trên sông Lỗ Đông, một nhánh thuộc thượng nguồn sông Túy Loan, địa phận xã Hòa Phú. Trên sông Cu Đê, UBND thành phố cho phép Công ty CP DINCO khai thác trên phạm vi 10 ha giữa lòng sông địa phận xã Hòa Bắc. Cho phép là vậy, song tình trạng khai thác cát trái phép vẫn diễn ra hết sức nghiêm trọng. Phòng kết hợp với các xã liên tục kiểm soát và đã xử lý không ít trường hợp vi phạm. Mới đây nhất, vào ngày 11-3, ghe ĐNa 0049 của ông Phạm Lộc ở xã Hòa Nhơn khai thác trái phép 19 m3 cát tại khu vực Hồ Bún, xã Hòa Phong, đã bị xử lý nghiêm.

Có mặt tại khu vực tập kết cát bên sông Túy Loan, phía thượng lưu cầu Giăng vào một ngày trung tuần tháng 4, chúng tôi thấy mới gần 7 giờ, có 5-6 ghe thuyền đã cập bến chuyển cát lên, ghe nào ghe nấy đầy ự. Những đống cát trên bờ cao như núi. Nhiều băng chuyền không ngơi nghỉ. Chúng tôi gặp một chủ ghe hỏi chuyện. Người đàn ông chừng 40 tuổi, tỏ vẻ không muốn tiếp chuyện. Khi chúng tôi hỏi: “Đi lúc nào mà mới 7 giờ đã hút đầy ghe cát như vậy?”, ông miễn cưỡng trả lời:

“2 giờ đã đi rồi”. “Sao phải đi sớm vậy cho vất vả?”, “Làm ăn mà, phải tranh thủ, có như vậy mới quay vòng được 2-3 chuyến trong ngày, hơn nữa...”, ông bỏ dở câu nói giữa chừng. “Anh tên gì, là cư dân xã nào”? “Hỏi làm chi, biết vậy là được rồi”. Vừa dứt câu, ông đi thẳng một mạch vào quán ăn gần đó. “Đi sớm để tránh sự kiểm tra của lực lượng chống khai thác cát trái phép”, mấy người xúc cát từ ghe lên bờ trả lời hộ câu ông chủ ghe không muốn trả lời. Hóa ra là vậy. Họ cho biết thêm, đi sớm lên đến thôn Phước Thái hay Ninh An là dí ống vào bờ hút. Đi muộn phải lên mãi xã Hòa Phú và không dám hút trong bờ. Hút trong bờ nhanh mà cát ít lẫn bùn.

Ngược lên các thôn bên sông Túy Loan, đến đâu cũng thấy bờ sông sạt lở nham nhở. Tại thôn Phước Thái, xã Hòa Nhơn, khi thấy chúng tôi đi ra mép sông, mấy người nhổ đậu phụng gần đó nhắc: “Đừng ra sát bờ đất sụp lộn cổ xuống sông đó”. Đi theo chúng tôi ra bờ sông, ông Lê Đức Lợi, 71 tuổi cho biết: “Ngày nào ghe thuyền cũng đến đây đào bới, phía bên này bị sạt lở sâu vào phía trong cả trăm mét. Nhiều hộ như các ông Lê Xê, Lê Văn Phước... đất canh tác ven sông bị mất không ít. Khu vực trên đó 4-5 nhà đã phải dời đi nơi khác rồi. Khai thác cát tùy tiện như vậy, chẳng bao lâu nữa các ruộng đậu, ruộng bắp ven sông của thôn này sẽ biến mất”.

Sông Lỗ Đông - khu vực được phép khai thác cát không có một chiếc ghe thuyền. Mùa khô, nước trên sông xuống rất thấp, ghe thuyền không thể lên đó hút cát. Tại ngã ba Diêu Trì, bờ sông sạt lở nham nhở, phía thôn Hòa Phước, xã Hòa Phú còn chơ vơ mấy bức tường nhà cũ. Thời điểm hiện tại, 100% ghe thuyền đưa cát về các bãi tập kết cát dọc sông Túy Loan đều khai thác ở khu vực cấm. Tuy vậy, ghe bị phát hiện xử lý quá ít.

Hút cát, gây sạt lở bờ sông - vấn đề không mới song chẳng bao giờ cũ bởi ngày nào cũng diễn ra. Công luận cũng đã từng phản ánh thực trạng này. Tuy vậy, đến nay vẫn chưa có giải pháp nào khả thi vừa có cát đáp ứng nhu cầu xây dựng vừa bảo vệ được bờ sông.

Bài và ảnh: Nguyễn Cầu