Khai sinh, khai tử chủ động: Bước chuyển từ “xin - cho” sang “phục vụ”

Khai sinh, khai tử sẽ “tự động hóa”

Trong nhiều năm qua, đăng ký khai sinh và khai tử là hai thủ tục hộ tịch cơ bản, gắn với mỗi cá nhân từ khi sinh ra đến khi qua đời. Tuy nhiên, cách thức thực hiện truyền thống vẫn chủ yếu dựa vào việc người dân chủ động nộp hồ sơ, trực tiếp hoặc trực tuyến đến cơ quan nhà nước để đăng ký. Điều này, trong không ít trường hợp, đã gây ra những bất tiện nhất định.

Với khai sinh, không phải gia đình nào cũng có điều kiện thực hiện đúng thời hạn, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Với khai tử, việc phải hoàn tất thủ tục hành chính trong thời điểm gia đình đang chịu mất mát cũng tạo thêm áp lực không cần thiết.

Dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) đang đề xuất thay đổi căn bản cách tiếp cận này, theo hướng chuyển từ “giải quyết theo yêu cầu” sang “chủ động phục vụ”, dựa trên nền tảng dữ liệu số và kết nối liên thông giữa các cơ quan.

Theo nội dung dự thảo, khi trẻ em được sinh ra tại cơ sở y tế và đã cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết, dữ liệu sẽ được kết nối, chia sẻ trực tiếp tới hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử; trên cơ sở đó, cơ quan đăng ký hộ tịch sẽ chủ động thực hiện thủ tục đăng ký khai sinh, mà không cần cha mẹ hoặc người thân phải nộp hồ sơ như trước đây.

Cách làm này đánh dấu sự thay đổi lớn trong tư duy quản lý: từ chỗ “thụ động theo yêu cầu” sang “Nhà nước chủ động thực hiện trên cơ sở dữ liệu liên thông, số hóa”.

Trong trường hợp không đủ điều kiện để thực hiện đăng ký chủ động, trách nhiệm đăng ký khai sinh vẫn thuộc về cha, mẹ hoặc người thân thích của trẻ em trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày trẻ được sinh ra.

Như vậy, cơ chế mới không loại bỏ hoàn toàn vai trò của người dân, nhưng tạo thêm một phương thức thuận tiện hơn, đặc biệt trong điều kiện hạ tầng số ngày càng được hoàn thiện.

Không chỉ giúp giảm bớt thủ tục, việc đăng ký khai sinh chủ động còn góp phần bảo đảm mọi trẻ em đều được ghi nhận kịp thời, hạn chế tình trạng bỏ sót hoặc đăng ký chậm do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Tương tự khai sinh, dự thảo Luật cũng quy định cơ chế đăng ký khai tử chủ động.

Theo đó, khi một cá nhân qua đời tại cơ sở y tế, đơn vị này sẽ có trách nhiệm cấp giấy báo tử và đồng thời cung cấp thông tin liên quan thông qua hệ thống kết nối, chia sẻ dữ liệu.

Cơ quan đăng ký hộ tịch căn cứ trên dữ liệu này để chủ động thực hiện thủ tục đăng ký khai tử, thay vì chờ người thân đến khai báo như trước đây.

Trong trường hợp không thực hiện được theo phương thức chủ động, trách nhiệm đăng ký khai tử vẫn thuộc về thân nhân của người chết trong thời hạn 15 ngày, hoặc các tổ chức, cá nhân liên quan nếu không có người thân thích.

Quy định này được đánh giá là mang tính nhân văn rõ nét, khi giúp giảm bớt gánh nặng thủ tục hành chính cho gia đình trong thời điểm nhạy cảm, đồng thời bảo đảm việc ghi nhận các sự kiện hộ tịch được thực hiện đầy đủ, kịp thời.

Tận dụng dữ liệu để phục vụ người dân tốt hơn

Việc triển khai cơ chế đăng ký chủ động không chỉ đơn thuần là thay đổi quy trình, mà còn gắn với việc khai thác hiệu quả các hệ thống dữ liệu hiện có.

Theo định hướng của dự thảo Luật, dữ liệu về sinh, tử vong từ ngành y tế sẽ được kết nối với hệ thống đăng ký hộ tịch điện tử, thông tin cơ bản của cá nhân sẽ được khai thác và xác thực từ kết nối giữa các Hệ thống thông tin với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Qua đó, các cơ quan nhà nước có thể sử dụng chung dữ liệu, bảo đảm tính chính xác, đồng bộ và cập nhật kịp thời.

Việc liên thông dữ liệu không chỉ phục vụ đăng ký hộ tịch mà còn hỗ trợ nhiều lĩnh vực khác như bảo hiểm, an sinh xã hội, cấp số định danh cá nhân… góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Đối với người dân, lợi ích rõ ràng nhất là giảm bớt giấy tờ, thủ tục, tiết kiệm thời gian và chi phí. Đồng thời, quyền nhân thân cũng được bảo đảm tốt hơn khi mọi sự kiện quan trọng trong đời sống đều được ghi nhận đầy đủ, chính xác.

Về lộ trình thực hiện, theo dự thảo, Chính phủ sẽ quy định lộ trình thực hiện, với mục tiêu chậm nhất đến sau ngày 31/12/2030 sẽ áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

Để đạt được mục tiêu này, cần bảo đảm nhiều điều kiện như hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các ngành, đặc biệt là giữa y tế và tư pháp; đồng thời nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ thực hiện. Bên cạnh đó, việc bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu cá nhân cũng là yêu cầu quan trọng, khi các thông tin hộ tịch liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư của mỗi cá nhân.

Có thể thấy, quy định về đăng ký khai sinh và khai tử chủ động không chỉ là một cải tiến kỹ thuật, mà là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, hướng tới một nền hành chính phục vụ, lấy người dân làm trung tâm. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là một trong những thay đổi có tác động trực tiếp và rõ nét nhất đến đời sống người dân khi Luật Hộ tịch (sửa đổi) được ban hành.