Khai hội truyền thống Văn miếu Mao Điền, tôn vinh truyền thống “Tôn sư trọng đạo”

Lễ hội diễn ra từ ngày 4 - 6/4 với nhiều nghi lễ, hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian đặc sắc như: tế cáo yết, lễ khai hội, lễ tiến chữ dâng Thánh với chủ đề “Tôn sư trọng đạo”; hội thi “Giáo dục với di sản”; giao lưu thư pháp các tỉnh đồng bằng sông Hồng; Giải bóng chuyền tranh Cúp Văn miếu Mao Điền lần thứ nhất; thi đấu cờ người; hát xẩm; ca trù…

Lễ hội truyền thống Văn miếu Mao Điền góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa tâm linh của nhân dân và du khách thập phương.

Đây không chỉ là dịp tưởng niệm, tri ân công lao của các vị đại khoa, danh nhân với nền văn hiến nước nhà mà còn đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá sâu rộng giá trị tiêu biểu của di sản, đặc biệt là truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học của dân tộc.

Sử sách còn ghi lại, sau cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược thắng lợi, Vua Lê Thái Tổ (1428 - 1433) một mặt từng bước xây dựng lại toàn bộ các thiết chế chính trị, một mặt đặc biệt chú trọng đến việc giáo dục, đào tạo nhân tài cho đất nước bằng việc đặt ra các khoa thi. Hệ thống Văn Miếu lần lượt được triển khai xây dựng tại các cấp phủ, huyện, châu, trấn xứ... trên đất nước ta. Theo đó, Văn Miếu trấn Hải Dương cũng được xây dựng.

Tuy nhiên, Văn Miếu trấn Hải Dương xưa không đặt ở Mao Điền ngày nay mà nguyên gốc được đặt ở xã Vĩnh Lại, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng (nay là xã Kẻ Sặt, TP. Hải Phòng). Hiện nay, nền đất cũ nằm bên hữu ngạn dòng sông Sặt vẫn còn dấu tích là một khu đất cao ráo, bằng phẳng rộng khoảng 3.000m2 với một số cổ vật, người dân gọi đây là nền Văn Miếu xưa.

Cùng với Văn Miếu ở Vĩnh Lại, Trường thi Hương tại trấn Hải Dương được xây dựng vào thời Hồng Đức (1470 - 1497) tại xã Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng (nay là cánh đồng Tràng, xã Mao Điền, TP. Hải Phòng). Chữ Mao Điền là tên địa phương, chữ Mao có nghĩa là cỏ, cỏ thơm, cỏ thi. Chữ Điền nghĩa là ruộng. Xưa kia nơi đây là khu ruộng rất rộng nhiều cỏ thơm, cỏ thi, người xưa đã chọn nơi này để làm Trường thi Hương của trấn Hải Dương.

Đây là một trong 6 trường thi tính từ Nghệ An trở ra, gồm: Nghệ An, Thanh Hóa, Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam Thượng và Hải Dương.

Từ thời Lê Sơ (thế kỷ XV) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX), tại đây đã diễn ra nhiều kỳ thi Hương. Đây cũng là nơi đào tạo hàng ngàn cử nhân, tú tài. Đặc biệt vào thời kỳ nhà Mạc, do Thăng Long có nhiều biến động phức tạp về chính trị nên các vua nhà Mạc đã chọn Trường thi Hải Dương để tổ chức 4 kỳ thi Hội (Đại khoa) vào các năm 1529, 1532, 1535, 1538.

Đến năm Canh Thân (1800), để thuận tiện cho việc tổ chức tế lễ Khổng Tử và thi cử Nho học, bản trấn Hải Dương đã cho di chuyển Văn Miếu từ Vĩnh Lại về sáp nhập với Trường thi Hương và lấy tên địa phương đặt tên cho di tích, do vậy có tên gọi là Văn Miếu Mao Điền.

Ngày nay, Văn Miếu Mao Điền không chỉ thờ Khổng Tử mà còn phối thờ thêm 8 vị Đại khoa tiêu biểu cho các lĩnh vực và thời đại (trong đó có 7 vị là người Hải Dương hoặc có gắn bó với mảnh đất Hải Dương): Tư nghiệp Quốc Tử giám, nhà giáo Chu Văn An; Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; Nhập nội Hành khiển, tiến sĩ Phạm Sư Mệnh; Đại danh y, Thái học sinh Tuệ Tĩnh; Anh hùng dân tộc, Danh nhân Văn hóa thế giới Nguyễn Trãi; Thần toán Việt Nam, Thượng thư Vũ Hữu; Trình Quốc công, Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm; Nữ Tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ.

Từ ngày 1/7/2025, di tích được bàn giao về Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc quản lý.