Kết quả tổng rà soát: Đưa tiếng nói từ thực tiễn vào quá trình hoàn thiện thể chế

Kết quả tổng rà soát: Đưa tiếng nói từ thực tiễn vào quá trình hoàn thiện thể chế
Quang cảnh Hội nghị. (Ảnh trong bài: H.Thư)

Tại Hội nghị tham vấn hoàn thiện dự thảo Báo cáo của Chính phủ về kết quả tổng rà soát và giải pháp xử lý tổng thể hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) ngày 19/11, đại diện cộng đồng doanh nghiệp đề xuất nhiều giải pháp thiết thực, từ rà soát pháp luật theo hành trình của sản phẩm, tăng cường giám sát, phản biện cũng như tháo gỡ những vướng mắc đang cản trở hoạt động đầu tư, kinh doanh…

Doanh nghiệp mong pháp luật phải dễ thực hiện

Đại diện Tập đoàn FPT cho rằng, giá trị cuối cùng của việc hoàn thiện thể chế không nằm ở số lượng văn bản được sửa đổi, bãi bỏ, mà ở việc sau tổng rà soát, người dân và doanh nghiệp (DN) có thể làm được thêm những gì, nhanh hơn bao nhiêu và tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, chi phí.

Từ thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, FPT nhận thấy dù Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong xây dựng pháp luật về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, công nghiệp công nghệ số và chuyển đổi số, nhưng khi triển khai một sản phẩm cụ thể, DN vẫn phải đồng thời tuân thủ nhiều quy định thuộc các lĩnh vực khác nhau.

Chẳng hạn, để đưa một trợ lý AI phục vụ khách hàng ngân hàng vào sử dụng, DN phải tìm hiểu các quy định về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, viễn thông và ngân hàng. Các quy định riêng lẻ đều có mục tiêu quản lý chính đáng, nhưng khi áp dụng đồng thời, DN có thể lúng túng về trình tự thực hiện, cơ quan cần làm việc, hồ sơ có thể sử dụng chung và trách nhiệm giữa các bên.

Từ đó, FPT đề xuất thay đổi cách tiếp cận rà soát pháp luật: bắt đầu từ sản phẩm, thay vì chỉ bắt đầu từ văn bản. Theo đó, cần lựa chọn một số sản phẩm công nghệ tiêu biểu như AI trong ngân hàng, y tế, dịch vụ công, nền tảng dữ liệu, điện toán đám mây để rà soát toàn bộ hành trình từ nghiên cứu, thử nghiệm, đưa ra thị trường đến quá trình vận hành. Qua đó nhận diện những quy định chồng chéo, những thủ tục chưa rõ ràng và khả năng sử dụng chung thông tin, kết quả đánh giá giữa các cơ quan.

Một kiến nghị khác là khi ban hành quy định mới, bên cạnh việc xác định DN phải làm gì, cần hướng dẫn cụ thể cách thực hiện. FPT đề xuất có tiêu chuẩn làm căn cứ đánh giá rủi ro AI, bộ kiểm thử mẫu để DN tự kiểm tra sản phẩm; hướng dẫn rõ điều kiện khai thác, chia sẻ, sử dụng dữ liệu; đồng thời xây dựng định mức, đơn giá tham chiếu cho các dịch vụ AI như token, giờ GPU để thuận lợi trong lập dự toán mua sắm dịch vụ công nghệ.

Đặc biệt, FPT mong muốn được tham gia đưa AI vào công tác xây dựng và thực thi pháp luật. Công nghệ có thể hỗ trợ đối chiếu quy định, nhận diện dấu hiệu mâu thuẫn, cảnh báo văn bản cần cập nhật và theo dõi tiến độ xử lý. Việc kết luận, quyết định vẫn thuộc trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. FPT sẵn sàng phối hợp với Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan thử nghiệm mô hình cụ thể, hướng tới năng lực thường xuyên phát hiện, cập nhật và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cùng một số đại biểu dự Hội nghị.
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cùng một số đại biểu dự Hội nghị.

Từ góc nhìn của cộng đồng DN nhỏ và vừa, TS Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội DN nhỏ và vừa Việt Nam, cho rằng cần lấy khả năng thực hiện của DN và kết quả tháo gỡ vướng mắc trong thực tế làm thước đo quan trọng của quá trình tổng rà soát.

Theo ông, cùng một yêu cầu tuân thủ nhưng DN nhỏ thường phải dành tỷ lệ nguồn lực lớn hơn so với quy mô hoạt động. Trong khi DN lớn có bộ phận pháp lý, kế toán chuyên trách, ở nhiều cơ sở nhỏ, chính chủ DN phải trực tiếp xử lý thủ tục, ảnh hưởng đến thời gian điều hành sản xuất và tìm kiếm khách hàng. Vì vậy, cần xem xét sự cần thiết của từng yêu cầu, đơn giản hóa cách thực hiện và bố trí thời gian chuyển tiếp phù hợp.

Hiệp hội đề nghị tăng cường vai trò giám sát, phản biện thông qua bốn nhóm giải pháp. Trước hết, cần đưa những phản ánh có chứng cứ của DN vào quá trình rà soát. Hiệp hội sẽ tiếp nhận thông tin từ mạng lưới hội viên, đối chiếu hồ sơ với quy định pháp luật, xác định chi phí phát sinh và đề xuất phương án xử lý. Những kiến nghị cần chỉ rõ điều khoản liên quan, nội dung đề nghị sửa đổi và lý do.

Thứ hai, cần cho DN nhỏ trực tiếp thử nghiệm hồ sơ trước khi hoàn thiện quy định. Với những thủ tục có tác động rộng, cơ quan soạn thảo có thể phối hợp với Hiệp hội lựa chọn tối thiểu 50 DN, bao gồm DN siêu nhỏ và DN chuyển đổi từ hộ kinh doanh, để thử thực hiện theo biểu mẫu, hướng dẫn dự kiến. Qua đó xác định thời gian hoàn thành, chi phí hỗ trợ, những thông tin Nhà nước đã có nhưng DN vẫn phải khai lại.

Thứ ba, cần kiểm chứng kết quả tháo gỡ tại DN sau khi giải pháp có hiệu lực. Hiệp hội đề xuất theo dõi tiến độ trả lời kiến nghị, xác định cơ quan chủ trì, trách nhiệm phối hợp và thời hạn xử lý; sau khoảng 60 ngày hoặc một chu kỳ thực hiện phù hợp, phối hợp đối chiếu hồ sơ trước và sau khi tháo gỡ để xác định thời gian, chi phí thực tế có giảm hay không.

Thứ tư, sử dụng kết quả hỗ trợ tuân thủ để phát hiện những quy định cần hướng dẫn rõ hơn hoặc kiến nghị sửa đổi. Hiệp hội đề xuất được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng theo quy định, gắn kinh phí với sản phẩm cụ thể như hồ sơ kiến nghị, kết quả thử nghiệm thủ tục và báo cáo giám sát sau sửa đổi.

Trước mắt, Hiệp hội đề nghị Bộ Tư pháp hỗ trợ xây dựng kế hoạch thí điểm trong 6 tháng, lựa chọn 10 vướng mắc có chứng cứ rõ của DN nhỏ và DN chuyển đổi từ hộ kinh doanh để xác minh, đề xuất phương án và theo dõi kết quả xử lý.

Luật sư Trần Anh Đức (thứ 3 từ trái qua).
Luật sư Trần Anh Đức (thứ 3 từ trái qua).

Từ thực tiễn tư vấn cho nhà đầu tư trong và ngoài nước, Luật sư Trần Anh Đức, thành viên Ban Chủ nhiệm Câu lạc bộ Luật sư Thương mại Quốc tế Việt Nam (VBLC), đề cập những vướng mắc pháp lý đang tác động đến quyết định đầu tư, khả năng huy động vốn và môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

VBLC đưa ra 6 kiến nghị trọng tâm. Trong đó, đối với các dự án đối tác công tư (PPP), cần thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro thực chất giữa Nhà nước và nhà đầu tư, tạo điều kiện thu hút nguồn vốn quốc tế dài hạn. Đối với thị trường vốn, cần tạo thuận lợi cho DN thực hiện IPO theo chuẩn mực quốc tế, xem xét cho phép giao dịch thỏa thuận ngay trong ngày đầu niêm yết và giao dịch ngoài biên độ trong những trường hợp xác định, kèm nghĩa vụ công bố thông tin.

Về ngoại hối, VBLC kiến nghị cho phép thỏa thuận điều chỉnh giá theo tỷ giá trong giao dịch góp vốn, mua cổ phần; làm rõ các khoản thanh toán được phép và phát triển công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá dài hạn. Đối với hoạt động trọng tài thương mại, cần sớm thay thế Luật Trọng tài thương mại theo hướng giới hạn chặt chẽ căn cứ hủy, từ chối công nhận phán quyết, phù hợp với Công ước New York năm 1958.

Một vấn đề khác là hoàn thiện cơ chế bảo đảm trong hoạt động tín dụng. VBLC đề nghị thừa nhận rõ cơ chế đại lý bảo đảm (security agent), hoàn thiện cơ chế tự xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận và có chế tài đối với bên bảo đảm không hợp tác. Trong lĩnh vực thuế, cần mở rộng nguyên tắc hoàn thuế trước, kiểm tra sau, thiết lập cơ chế xử lý nhanh và không từ chối hoàn thuế khi giao dịch đã được chứng minh là có thật.

Bên cạnh đó, VBLC kiến nghị tháo gỡ ba nhóm vướng mắc về thủ tục hành chính. Cụ thể, mở rộng hệ thống cổng kiểm soát tự động tích hợp sinh trắc học cho người nước ngoài tại cửa khẩu, bố trí luồng ưu tiên cho doanh nhân; miễn thủ tục thông báo tập trung kinh tế đối với giao dịch tái cấu trúc nội bộ và giao dịch không tác động đến cạnh tranh tại Việt Nam; đồng thời bảo đảm việc tạm hoãn xuất cảnh do nợ thuế được thực hiện minh bạch, tương xứng, có thông báo trước qua phương thức điện tử, áp dụng ngưỡng nợ tối thiểu và kịp thời gỡ bỏ khi nghĩa vụ thuế đã được hoàn thành hoặc có bảo lãnh.

Theo VBLC, những vướng mắc này cần được xem xét trong lộ trình sửa đổi Luật PPP, Luật Chứng khoán, Luật Cạnh tranh, pháp luật ngoại hối, Luật Trọng tài thương mại và pháp luật thuế.

Rà soát, hoàn thiện pháp luật phải là công việc thường xuyên

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu tại Hội nghị.
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu tại Hội nghị.

Phát biểu sau khi nghe các ý kiến thảo luận, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đánh giá cao những góp ý có chất lượng của đại diện các Bộ, ngành, địa phương, hiệp hội, DN. Đồng thời, biểu dương sự nỗ lực, tinh thần trách nhiệm của Bộ Tư pháp, các Bộ, cơ quan và địa phương trong triển khai nhiệm vụ tổng rà soát với khối lượng công việc rất lớn, thời gian khẩn trương. Đặc biệt, các cơ quan đã chủ động xử lý, góp phần giảm gần 2.100 văn bản so với kết quả rà soát sơ bộ.

Mặc dù vẫn còn một số hạn chế trong thực hiện nhiệm vụ tổng rà soát nhưng Phó Thủ tướng ghi nhận những kết quả bước đầu khẳng định sự cần thiết, đúng đắn của chủ trương tổng rà soát, tạo cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật, xử lý đồng bộ các điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực cho phát triển đất nước.

Để hoàn thiện dự thảo Báo cáo của Chính phủ, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Tư pháp và các Bộ, ngành, địa phương khẩn trương tiếp thu ý kiến đại biểu, phối hợp chặt chẽ hoàn thiện Báo cáo. Trong đó, Bộ Tư pháp chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan, địa phương rà soát, đối chiếu, thống nhất số liệu, hoàn thiện kết quả tổng rà soát; lượng hóa kết quả bằng số liệu, dẫn chứng cụ thể; tập trung xử lý đồng bộ các quy định mâu thuẫn, chồng chéo, bất hợp lý, nhất là những điểm nghẽn mang tính hệ thống, liên ngành, cản trở hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh và huy động, sử dụng nguồn lực.

Đồng thời, tổ chức triển khai kết quả tổng rà soát gắn với trách nhiệm của người đứng đầu và công tác kiểm tra, giám sát thường xuyên. Các Bộ, cơ quan, địa phương khẩn trương xây dựng kế hoạch xử lý kết quả tổng rà soát, xác định cụ thể từng văn bản cần xử lý, phương án, lộ trình, thời hạn hoàn thành, bảo đảm “6 rõ”. Bộ Tư pháp tổng hợp, báo cáo Chính phủ về tiến độ khắc phục, xử lý sau tổng rà soát.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, tổng rà soát hệ thống VBQPPL là nhiệm vụ quan trọng, có tính chiến lược, nhưng việc rà soát, hoàn thiện pháp luật phải được thực hiện thường xuyên, không kết thúc sau khi hoàn thành đợt tổng rà soát. Vì vậy, cần chuyển mạnh từ thụ động tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị của người dân, DN sang chủ động rà soát, phát hiện sớm và kịp thời xử lý những bất cập, mâu thuẫn, chồng chéo, điểm nghẽn pháp lý, không để vướng mắc cản trở phát triển.

Phó Thủ tướng đề nghị các cơ quan của Quốc hội tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Chính phủ, các bộ, ngành trong nghiên cứu, xử lý kết quả tổng rà soát; quan tâm giám sát việc thực hiện các nhiệm vụ xử lý sau rà soát. Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên tiếp tục phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội; tập hợp, phản ánh kịp thời ý kiến, kiến nghị của nhân dân, nhất là những bất cập, vướng mắc trong thực tiễn thi hành pháp luật.

Cùng với đó, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, các hiệp hội, DN chủ động phát hiện, phản ánh những quy định bất hợp lý, gây khó khăn, tăng chi phí tuân thủ; tích cực góp ý, đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật, tạo thuận lợi cho đầu tư, sản xuất, kinh doanh…

U.San