Hướng giải tỏa nỗi bức xúc ở ngoại thành: Thiếu kinh phí, loay hoay mô hình

Kinh phí để các địa phương thực hiện việc thu gom, xử lý rác thải ở khu vực nông thôn hiện nay chủ yếu là nhờ xã hội hóa. Cũng chính vì thế, nguồn kinh phí để triển khai hoạt động này rất phập phù, eo hẹp và khó chủ động. Thiếu kinh phí dẫn đến việc mỗi địa phương loay hoay làm một kiểu, gắng sức duy trì những mô hình thu gom thiếu tính bền vững. Khá nhiều địa phương đau đầu giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường phát sinh do công nghệ xử lý thủ công, không triệt để từ những bãi chứa rác tạm…  

Rác ngập bên đường xã Đại Đồng (Kiến Thụy) Ảnh: Phương Nga

Mỗi nơi một kiểu

Tự phát là tình trạng của hoạt động thu gom rác thải khu vực ngoại thành hiện nay. Mỗi huyện có cách thức tổ chức thu gom riêng. Ở huyện Thủy Nguyên, tổ thu gom các xã đưa rác về bãi rác Gia Minh, rộng 5 ha. Huyện An Lão kết hợp với hạt quản lý đường bộ và tổ thu gom các xã đưa rác về bãi chôn lấp cống Nức ở xã An Tiến. Huyện Vĩnh Bảo cùng lúc có mô hình tổ thu gom các xã và Công ty TNHH môi trường, Hạt quản ký đường bộ huyện. Tại huyện Cát Hải, việc này do Công ty quản lý công trình công cộng và dịch vụ đô thị, tổ vệ sinh môi trường các xã đảm nhiệm. Huyện An Lão có 17 xã, thị trấn, nhưng có xã 100% số hộ dân tự thu gom, xử lý rác, khu vực thị trấn An Lão do Hạt quản lý đường bộ phụ trách thu gom, xử lý rác; nhiều nơi do Hội Phụ nữ tổ chức lực lượng, trang bị vật chất thành lập tổ thu gom như xã Quang Trung, Thái Sơn; nơi do xã đứng ra thành lập tổ đội thu gom, như xã An Thọ; hoặc do từng thôn tự tổ chức. Ví dụ ở xã An Tiến, thôn Khúc Giản do chi hội cựu chiến binh tổ chức; thôn Tiên Hội do thôn đứng ra thành lập đội thu gom. Tại thị trấn Núi Đối (Kiến Thụy), vừa có mô hình tổ đội thu gom của các khu dân cư, vừa có mô hình Hạt quản lý đường bộ thu gom.

Có quá nhiều cách thức tổ chức, quá nhiều mô hình hoạt động thu gom rác thải trong thời gian qua là do việc thu gom rác thải nông thôn thiếu cơ chế đầu tư, hành lang pháp lý hoạt động. Nguồn kinh phí phục vụ công tác này chủ yếu do ngân sách các xã, huyện và người dân đóng góp nên luôn ở tình trạng thiếu thốn. Vì vậy, mỗi nơi lựa chọn một mô hình phù hợp trên cơ sở nguồn kinh phí xã hội hóa.

Gắng sức duy trì

Mỗi mô hình lại có cơ chế, cách thức tổ chức hoạt động riêng. Nhưng mô hình nào cũng gặp khó khăn. Hạt trưởng Hạt quản lý đường bộ huyện Kiến Thụy Vũ Văn Thiết cho biết: Từ năm 1999, Hạt quản lý đường bộ được huyện giao nhiệm vụ thu gom rác thải ở khu vực thị trấn Núi Đối và trung tâm huyện, công viên và dải cây xanh. Hạt thành lập tổ thu gom, tổ bốc xúc, vận chuyển và một nhóm cán bộ thu phí và quản lý, tổng số 15 người. Trước đây, hạt chỉ làm công ích bằng vốn tự thu và vốn ngân sách. Đến năm 2007, Hạt mới tổ chức thu phí của các hộ dân và cơ quan. Hiện mỗi năm thu được 75-80 triệu đồng, nhưng phải chi 800 triệu đồng cho việc thu gom rác thải. Quả là quá sức!

Các tổ, đội thu gom của các xã, thôn, nguồn kinh phí hoạt động hoàn toàn phụ thuộc khoản kinh phí thu từ đóng góp của nhân dân, nơi nào thu được nhiều thì trả lương công nhân nhiều, nơi nào thu ít, lương công nhân thấp. Bác Trần Văn Hải, đội trưởng đội thu gom rác thải thôn Khúc Giản, xã An Tiến (An Lão) cho biết: Năm 2003, thôn họp với các hộ dân thống nhất thành lập đội thu gom rác thải, chi hội cựu chiến binh của thôn là lực lượng chính. Tổ gồm 6 người, 2 người/xóm. Nhưng từ khi thành lập đến nay, tổ thu gom rác thải 4 lần bị tan vỡ, chỉ có 1 người làm từ năm 2003 đến nay, 5 người còn lại liên tục thay đổi, mỗi người làm vài ba tháng lại xin nghỉ, có những vị trí thay đổi 2-3 người. Nguyên do công việc ngày càng khó khăn trong khi mức lương quá thấp. Trước đây, cách một ngày, tổ chức thu gom 1 lần với lượng rác khoảng 1 xe/đội, nay tăng gấp 3 lần. Nhưng mức lương chỉ khoảng 300 nghìn đồng/người/tháng, người lao động phải tự lo phương tiện, quần áo bảo hộ.

Tại nhiều địa phương còn có tình trạng người dân chưa có ý thức đóng góp kinh phí để duy trì các tổ đội thu gom nên các tổ đội này hoạt động phập phù. Chẳng hạn các xã Thuận Thiên, Hữu Bằng (Kiến Thụy), thời gian đầu thực hiện xã hội hóa thu gom rác thải, các thôn thu phí vệ sinh đạt 80-85% số hộ dân, nhưng mấy năm gần đây, nhiều thôn chỉ thu đạt 40-50%. Không có kinh phí nên các tổ thu gom rác đều trong tình trạng “muốn giải tán”.

Lúng túng công nghệ xử lý

Cũng vì thiếu kinh phí nên việc xử lý rác thải ở các địa phương hiện chủ yếu bằng biện pháp thủ công như đốt, chôn lấp. Do vậy, nhiều bãi chứa rác bị ô nhiễm môi trường, người dân kiến nghị nhiều. Chẳng hạn, bãi rác bến Nức (xã An Tiến-An Lão) là bãi rác của huyện, có diện tích hơn 3000 m2, đi vào hoạt động từ năm 2008. Đến nay bãi rác này quá tải. Trong khi đó, việc xử lý rác ở các bãi rác này sơ sài như rắc vôi bột, lấp đất cát hoặc đốt. Do đó, nước từ bãi rác ngấm ra khu ruộng liền kề, làm chết lúa của dân. Hay bãi rác tập trung của 2 xã Đại Hợp, Đoàn Xá (Kiến Thụy), rộng 1,3 mẫu, hoạt động từ năm 2005. Nhưng từ năm 2007 đến nay, tình trạng bãi rác quá tải, công nghệ xử lý thô sơ gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng tới cuộc sống của người dân địa phương. Vào mùa nắng, bãi rác nhiều ruồi, muỗi. Một số gia đình sống gần khu vực phải ngồi trong màn ăn cơm để tránh ruồi. Nhiều người có ruộng chung quanh bãi rác này bỏ canh tác. Theo ông Đặng Trinh Đường, Phó chủ tịch UBND xã Đoàn Xá, nếu tính cả Đại Hợp và Đoàn Xá, số ruộng bỏ hoang tới 2 ha. Ông Đường khẳng định: “ Địa phương đã chú ý chôn lấp, đốt rác để giảm thiểu ô nhiễm, nhưng sau một thời gian đâu lại hoàn đấy. Nếu xử lý triệt để phải đầu tư thiết bị, nhưng kinh phí quá hạn hẹp, bó tay chính quyền địa phương”. Huyện An Lão có 6 bãi xử lý rác của các xã nhưng phần lớn bố trí nằm gần sông, gần khu ruộng của người dân, nguy cơ ô nhiễm từ những bãi rác tập trung đang hiện hữu. Đặc biệt là nước bẩn từ các bãi rác ngấm thẳng xuống sông hoặc làm chết lúa của nông dân ở khu vực chung quanh…

Nhóm PV môi trường