Hưng Yên đổi mới phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số

Sáng 4/9, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Hưng Yên tổ chức Hội nghị báo cáo viên tháng 9 và tập huấn nghiệp vụ công tác lý luận chính trị, lịch sử Đảng. Gần 250 đại biểu tham dự, gồm báo cáo viên của tỉnh, lãnh đạo, cán bộ làm công tác tuyên giáo, dân vận, xây dựng Đảng và đội ngũ lãnh đạo, giảng viên các trung tâm chính trị cấp xã.

Tại hội nghị, ông Trần Hữu Nam, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Tư pháp, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật tỉnh Hưng Yên truyền đạt chuyên đề “Đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số”.

Theo Giám đốc Sở Tư Pháp Hưng Yên, yêu cầu đổi mới được thể hiện rõ trong Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 12/2026/QH16, được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027. Luật mới đặt người dân, doanh nghiệp ở vị trí trung tâm; chuyển từ cung cấp thông tin một chiều sang tạo lập môi trường thuận lợi để người dân chủ động tiếp cận, tìm hiểu, học tập và vận dụng pháp luật; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, tăng cường tương tác đa chiều, truyền thông chính sách và huy động nguồn lực xã hội tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật.

Từ yêu cầu đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần chuyển từ đánh giá bằng số lượng hoạt động sang hiệu quả thực chất. Một hội nghị có đông người tham dự hay một tài liệu được phát hành với số lượng lớn chưa thể hiện đầy đủ kết quả nếu người nghe vẫn không biết cách áp dụng quy định vào vấn đề mình đang gặp phải.

Sáu chuyển đổi được đặt ra gồm: từ “truyền đạt quy định” sang hình thành năng lực hiểu, vận dụng và tuân thủ pháp luật; từ phổ biến theo nội dung sẵn có sang chủ động nắm bắt nhu cầu pháp lý của người dân, doanh nghiệp; từ thuyết trình một chiều sang tương tác, đối thoại và giải quyết vấn đề; từ phổ biến sau khi văn bản được ban hành sang truyền thông chính sách từ sớm, từ xa; từ số hóa văn bản đơn thuần sang xây dựng môi trường phổ biến, giáo dục pháp luật số thuận tiện, tin cậy; và từ đánh giá bằng số lượng hoạt động sang đánh giá bằng kết quả, tác động thực tế.

Điểm cốt lõi của cách làm mới là bắt đầu từ người tiếp nhận thay vì bắt đầu từ văn bản. Người dân ở nông thôn có nhu cầu khác doanh nghiệp; doanh nghiệp có nhu cầu khác hòa giải viên ở cơ sở. Vì vậy, báo cáo viên phải xác định đúng đối tượng, nhận diện đúng vấn đề pháp lý họ đang quan tâm, lựa chọn thông điệp cốt lõi rồi thiết kế phương thức truyền đạt phù hợp.

Một chuyên đề cũng không nên chỉ dừng ở việc giải thích điều luật. Những tình huống cụ thể, câu hỏi - đáp, xử lý tình huống, đối thoại pháp luật, khảo sát nhanh bằng mã QR, video ngắn hay câu hỏi trắc nghiệm có thể giúp người tiếp nhận chuyển kiến thức thành kỹ năng xử lý vấn đề.

Đặc biệt, truyền thông chính sách cần được thực hiện từ sớm, từ xa. Với chính sách có tác động lớn đến xã hội, người dân cần được biết vì sao phải ban hành chính sách, vấn đề thực tiễn cần giải quyết, đối tượng chịu tác động và quyền, nghĩa vụ có thể thay đổi như thế nào. Qua đó, cơ quan nhà nước vừa chủ động định hướng thông tin, vừa tiếp nhận phản hồi để hoàn thiện chính sách.

Đưa pháp luật vào những việc người dân cần giải quyết

Một ví dụ được tập trung giới thiệu tại hội nghị là pháp luật về hộ tịch và thủ tục hành chính trong lĩnh vực hộ tịch. Đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với mỗi người từ khi sinh ra đến khi chết, đồng thời cũng là nơi những thay đổi về số hóa, liên thông dữ liệu và cải cách thủ tục được thể hiện khá rõ.

Theo tài liệu tập huấn, hiện việc đăng ký, quản lý hộ tịch được thực hiện theo Luật Hộ tịch số 60/2014/QH13, có hiệu lực từ ngày 1/1/2016; Nghị định 123/2015/NĐ-CP và Thông tư 04/2020/TT-BTP cùng các văn bản có liên quan.

Luật Hộ tịch số 03/2026/QH16 được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 23/4/2026, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tiếp tục đặt trọng tâm vào đơn giản hóa thủ tục, tăng cường đăng ký trực tuyến, liên thông dữ liệu và sử dụng dữ liệu điện tử.

Một thay đổi đáng chú ý là đăng ký hộ tịch theo hướng không phụ thuộc nơi cư trú. Khoản 1 Điều 8 Luật Hộ tịch quy định UBND cấp xã không phụ thuộc vào nơi cư trú của cá nhân đăng ký các sự kiện, thông tin hộ tịch theo quy định.

Luật cũng quy định mỗi sự kiện hộ tịch được đăng ký một lần, trừ trường hợp đăng ký lại kết hôn. Với các sự kiện như khai sinh, khai tử, nếu giấy tờ bị mất và không còn sổ hộ tịch để đối chiếu thì thực hiện thủ tục đăng ký cho người có hồ sơ, giấy tờ theo quy định, thay vì tiếp tục mở rộng thủ tục đăng ký lại.

Cùng với đó là việc chuyển mạnh sang sổ hộ tịch điện tử. Sổ điện tử được lập đối với các loại việc hộ tịch; sổ giấy chỉ được lập đối với đăng ký kết hôn và đăng ký giám hộ do các bên phải có mặt để trực tiếp ký.

Luật Hộ tịch năm 2026 cũng xác định nguyên tắc người dân chỉ cung cấp thông tin một lần. Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm chủ động khai thác, chia sẻ và sử dụng dữ liệu đã có để giải quyết thủ tục hành chính. Người dân vẫn có ba phương thức nộp hồ sơ gồm trực tiếp, qua bưu chính và trực tuyến.

Đối với kết quả giải quyết, đăng ký khai sinh, đăng ký kết hôn và đăng ký khai tử được trả bản giấy và bản điện tử. Các thủ tục hộ tịch khác trả kết quả điện tử; bản giấy được trả khi người đăng ký có yêu cầu. Riêng Giấy chứng nhận kết hôn được nhận trực tiếp tại cơ quan đăng ký hộ tịch.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là giá trị của thông tin khai sinh. Theo Điều 9 Luật Hộ tịch năm 2026, thông tin khai sinh là thông tin hộ tịch gốc của cá nhân. Các thông tin về họ, chữ đệm, tên, ngày tháng năm sinh, nơi sinh, giới tính, dân tộc, quốc tịch, số định danh cá nhân, quê quán, quan hệ cha, mẹ, con trong hồ sơ, giấy tờ và cơ sở dữ liệu khác phải phù hợp với thông tin khai sinh.

Khi có sự không thống nhất, cơ quan, tổ chức quản lý hồ sơ, cơ sở dữ liệu hoặc cấp giấy tờ có trách nhiệm phối hợp với cơ quan đăng ký, quản lý hộ tịch để kiểm tra, điều chỉnh, bảo đảm thông tin chính xác.

Từ ngày 1/9/2026, theo Nghị định 301/2026/NĐ-CP, nhóm thủ tục liên thông về khai sinh được bổ sung thủ tục cấp thẻ căn cước cho trẻ em dưới 6 tuổi. Như vậy, người dân có thể một lần nộp hồ sơ trực tuyến để giải quyết đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú, cấp thẻ bảo hiểm y tế và cấp thẻ căn cước cho trẻ dưới 6 tuổi. Việc cấp thẻ căn cước không bắt buộc; nếu cha, mẹ hoặc người giám hộ không đề nghị thì ba thủ tục còn lại vẫn được giải quyết.

Đối với khai tử, nhóm liên thông gồm đăng ký khai tử, xóa đăng ký thường trú và giải quyết mai táng phí, tử tuất theo quy định. Cách làm này hướng tới giảm số lần đi lại, giảm giấy tờ, tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời bảo đảm dữ liệu được kết nối, đồng bộ.

Những tình huống thực tế được đưa ra tại hội nghị cho thấy vì sao phổ biến pháp luật phải chuyển từ “nói quy định” sang hướng dẫn cách giải quyết vấn đề.

Chẳng hạn, trẻ được sinh ra trước thời điểm cha, mẹ đăng ký kết hôn, chưa đăng ký khai sinh; sau đó cha, mẹ kết hôn và cùng thừa nhận là con chung thì thông tin người cha được ghi ngay vào Giấy khai sinh mà không phải thực hiện riêng thủ tục đăng ký nhận cha, con.

Trường hợp có tranh chấp về quan hệ cha, mẹ, con thì việc xác định thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân. Nếu Tòa án từ chối giải quyết, cơ quan đăng ký hộ tịch tiếp nhận yêu cầu khi có văn bản từ chối và chứng cứ chứng minh theo quy định tại Thông tư 04/2020/TT-BTP.

Hay trường hợp trẻ bị bỏ rơi, việc xác định họ tên, dân tộc do người tạm thời nuôi dưỡng đề nghị; nếu không xác định được ngày, tháng, năm sinh và nơi sinh thì áp dụng các căn cứ được pháp luật quy định để xác định.

Đáng chú ý, trong tháng 8/2026, Sở Tư pháp tiếp nhận trường hợp bà Đinh Thị Thắm đề nghị tư vấn, hỗ trợ đăng ký khai sinh do thông tin nhân thân bị thay đổi, không thống nhất qua thời gian. Sau khi xác minh, tư vấn và hỗ trợ, ngày 21/8/2026, UBND xã Khoái Châu đã cấp Giấy khai sinh, xác nhận thông tin đúng ban đầu.

Với trường hợp đăng ký khai tử cho người chết đã lâu nhưng không còn giấy tờ, tài liệu chứng minh, cơ quan đăng ký hộ tịch phải kiểm tra, xác minh. Nếu không có căn cứ hợp lệ thì từ chối đăng ký và hướng dẫn người dân đến Tòa án có thẩm quyền giải quyết việc tuyên bố một người đã chết.

Từ những vấn đề trên, yêu cầu đối với đội ngũ báo cáo viên được đặt ra không chỉ là nói đúng pháp luật mà còn phải biết lắng nghe, tiếp nhận và xử lý phản ánh. Quy trình phổ biến, giáo dục pháp luật cần bắt đầu từ xác định đúng đối tượng, xác định nhu cầu, lựa chọn thông điệp cốt lõi, thiết kế cách truyền đạt và cuối cùng là thu nhận phản hồi, đánh giá kết quả.

Trong đó, ba yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm chính xác; dễ hiểu nhưng không làm sai lệch pháp luật; lắng nghe và xử lý đầy đủ phản ánh của người dân, doanh nghiệp. Những vấn đề thuộc thẩm quyền cần được giải đáp rõ ràng; nội dung chưa đủ thông tin hoặc vượt thẩm quyền phải được kiểm tra, tổng hợp và chuyển đến cơ quan có trách nhiệm để phản hồi.

Đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật vì thế không chỉ là thay một phương thức tuyên truyền bằng một phương thức hiện đại hơn. Cốt lõi là thay đổi cách tiếp cận: lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; lấy nhu cầu thực tế làm điểm xuất phát và lấy kết quả giải quyết vấn đề làm thước đo.

Đưa pháp luật đến gần người dân không chỉ là làm cho pháp luật dễ hiểu hơn, mà quan trọng hơn là giúp mỗi người biết cách sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, thực hiện nghĩa vụ và giải quyết những vấn đề của chính mình. Khi đó, chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực đưa pháp luật từ văn bản vào đời sống.