Hôm nay, Hội thảo khoa học quốc gia về những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật

Hội thảo được tổ chức tại trụ sở Bộ Tư pháp, do lãnh đạo Đảng, Nhà nước và lãnh đạo Bộ Tư pháp đồng chủ trì, với sự tham dự của đại diện lãnh đạo các cơ quan Đảng, Quốc hội, Chính phủ; Ban Nội chính Trung ương; các Bộ, ngành; Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; các tổ chức quốc tế là đối tác hợp tác pháp luật; các cơ sở đào tạo, nghiên cứu pháp luật; chuyên gia, nhà khoa học; đại diện UBND, Sở Tư pháp một số địa phương cùng các cơ quan thông tấn, báo chí.

Nhiều chuyển biến nhưng vẫn còn những “khoảng trống” trong thực thi

TCTHPL là khâu trực tiếp đưa các quy định pháp luật vào đời sống, đồng thời là thước đo quan trọng về hiệu quả quản trị nhà nước. Trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số và phát triển trí tuệ nhân tạo ngày càng đặt ra những yêu cầu mới, việc đổi mới mạnh mẽ phương thức TCTHPL, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

TCTHPL có mối quan hệ chặt chẽ với xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Một hệ thống pháp luật đầy đủ, đồng bộ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được triển khai thống nhất, kịp thời và hiệu quả trong thực tiễn.

Tại Hội nghị Chính phủ với các địa phương ngày 4/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Hiện nay vấn đề cốt tử, cốt lõi là triển khai thực thi. Giai đoạn này, thể chế không còn là điểm nghẽn của điểm nghẽn nữa, thực thi nhiệm vụ, tổ chức triển khai đang là điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Thông điệp này cho thấy yêu cầu đổi mới công tác TCTHPL không còn dừng ở việc hoàn thiện quy định, mà phải chuyển mạnh sang nâng cao năng lực thực thi, xác định rõ trách nhiệm và đo lường được kết quả thực tế.

Thời gian qua, công tác TCTHPL ngày càng được các Bộ, ngành, địa phương quan tâm, gắn kết hơn với quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

Đến ngày 30/6/2026, có 45.793 văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) còn hiệu lực và chưa có hiệu lực thuộc đối tượng, phạm vi tổng rà soát. Quy mô lớn của hệ thống văn bản cho thấy yêu cầu tổ chức thi hành ngày càng phức tạp, đòi hỏi cơ chế quản lý, theo dõi và đánh giá tương xứng.

Công tác ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành cũng có chuyển biến tích cực. Đến ngày 5/9/2026, số văn bản còn nợ ban hành đã giảm xuống còn 7, so với 22 văn bản vào tháng 7/2026. Đây là lần đầu trong năm 2026 số văn bản nợ ban hành văn bản quy định chi tiết giảm xuống dưới 10 văn bản.

Cùng với đó, phổ biến, giáo dục pháp luật và truyền thông chính sách được triển khai với quy mô ngày càng lớn, từng bước ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội và các hình thức mới. Công tác tập huấn, bồi dưỡng, hướng dẫn nghiệp vụ cũng được chú trọng, nhất là trong bối cảnh nhiều nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền và cấp xã sau sắp xếp phải tiếp nhận thêm nhiệm vụ, thẩm quyền mới.

Một điểm đáng chú ý là kênh tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị về VBQPPL đã được vận hành, tạo thêm phương thức để người dân, doanh nghiệp phản ánh những khó khăn từ thực tiễn. Từ ngày 31/5/2025 đến ngày 22/8/2026, hệ thống đã tiếp nhận 4.001 phản ánh, kiến nghị; trong đó 3.821 phản ánh, kiến nghị đã được xử lý, đạt 95,5%.

Công tác kiểm tra, rà soát văn bản tiếp tục góp phần bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất của hệ thống pháp luật. Trong giai đoạn 2020-2025, Bộ Tư pháp đã tiếp nhận, phân loại 24.548 văn bản do các Bộ, cơ quan ngang Bộ và chính quyền địa phương cấp tỉnh ban hành; qua kiểm tra đã phát hiện, kết luận và kiến nghị xử lý 783 văn bản có nội dung hoặc thẩm quyền ban hành trái pháp luật, trong đó 777 văn bản đã được xử lý, đạt 99,23%.

Ý thức tuân thủ pháp luật của người dân, doanh nghiệp cũng từng bước chuyển biến tích cực. Việc đẩy mạnh phân cấp, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đăng ký kinh doanh và ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện góp phần giảm chi phí tuân thủ khoảng 23 nghìn tỷ đồng mỗi năm, đồng thời tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, những kết quả trên chưa đồng nghĩa với việc các vấn đề trong TCTHPL đã được giải quyết căn bản. Một trong những hạn chế là trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong TCTHPL tuy bước đầu được phân định nhưng chưa đầy đủ, đồng bộ, chưa gắn chặt với kết quả đầu ra và trách nhiệm giải trình. Ở một số nơi, việc tổ chức thi hành còn thiên về ban hành kế hoạch, văn bản chỉ đạo chung, chưa xác định rõ nhiệm vụ, sản phẩm đầu ra, cơ chế theo dõi, đôn đốc, kiểm tra và đánh giá. Ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong TCTHPL cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Chưa hình thành được hệ thống dữ liệu tập trung, thống nhất, liên thông, dùng chung; cơ sở dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật và công cụ số ở nhiều nơi chưa được chuẩn hóa, cập nhật và kết nối…

Những hạn chế này cho thấy cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý việc thực thi” sang “quản trị kết quả thực thi”, trong đó trách nhiệm, dữ liệu và khả năng đo lường phải trở thành những yếu tố cốt lõi.

Quản trị bằng dữ liệu, rõ trách nhiệm và xây dựng văn hóa “dễ làm đúng”

Trước hết, TCTHPL cần được đặt trong tổng thể đổi mới công tác xây dựng và THPL, gắn với toàn bộ “vòng đời” của VBQPPL. Điều kiện thi hành phải được đánh giá ngay từ quá trình xây dựng chính sách, xây dựng dự thảo; đồng thời tăng cường theo dõi, đánh giá sau ban hành và thiết lập cơ chế phản ứng chính sách chủ động.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật theo hướng kịp thời, thống nhất, dễ tiếp cận; phân định rõ giữa giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng và hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ. Cơ chế tham vấn chính sách cũng cần thực chất hơn, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, tăng cường đánh giá độc lập, khảo sát mức độ hài lòng và công khai kết quả để nâng cao trách nhiệm giải trình.

Một đột phá quan trọng khác là đổi mới phương thức quản trị. Thay vì dựa chủ yếu vào quy trình, kế hoạch và báo cáo hành chính, TCTHPL cần chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu, kết quả đầu ra, trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm giải trình.

Trách nhiệm phải được xác định xuyên suốt từ cập nhật pháp luật, xây dựng kế hoạch thực thi, hướng dẫn, truyền thông chính sách, phổ biến giáo dục pháp luật đến theo dõi, đánh giá và xử lý các điểm nghẽn. Đặc biệt, cần đề cao trách nhiệm của người đứng đầu, gắn kết quả THPL với thi đua, khen thưởng, xử lý trách nhiệm và trách nhiệm giải trình.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, dữ liệu số cần trở thành nền tảng của công tác TCTHPL. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối, liên thông, dùng chung sẽ tạo điều kiện tự động hóa việc đo lường, đánh giá hiệu quả thực thi.

Tuy nhiên, ứng dụng AI trong TCTHPL phải lấy con người làm trung tâm. Con người phải giữ vai trò kiểm soát, quyết định và chịu trách nhiệm cuối cùng; đồng thời bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm chứng, truy vết, giải trình, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Cùng với đổi mới phương thức quản trị, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật cần trở thành một bộ phận quan trọng của công tác tổ chức thi hành. Mục tiêu không chỉ là để người dân, doanh nghiệp “biết pháp luật”, mà phải hình thành môi trường để “muốn làm đúng” và “dễ làm đúng”. Điều này đòi hỏi nâng cao kỷ luật thực thi tại các cơ quan nhà nước, nhất là bộ phận tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính; chấm dứt tình trạng nhũng nhiễu, kéo dài, yêu cầu hồ sơ ngoài quy định; đồng thời đề cao văn hóa nêu gương của cán bộ, đảng viên và người đứng đầu.

Truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật cũng cần chuyển từ cách tiếp cận đơn thuần “tuyên truyền để biết pháp luật” sang xây dựng môi trường tuân thủ, phù hợp với từng nhóm đối tượng và tăng cường tương tác hai chiều.

Để những giải pháp này đi vào thực chất, cần bảo đảm đồng bộ các điều kiện về hạ tầng, dữ liệu, kinh phí và nguồn nhân lực; xây dựng khung năng lực đối với các vị trí trực tiếp TCTHPL, tăng cường đào tạo theo tình huống thực tế và có cơ chế hỗ trợ chuyên môn thường xuyên từ Trung ương đến cơ sở.

Khi phương thức tổ chức thi hành được chuyển từ nặng về thủ tục, kế hoạch và báo cáo sang quản trị bằng dữ liệu, kết quả và trách nhiệm giải trình; khi người dân, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận pháp luật thuận lợi và cơ quan nhà nước thực thi đúng trách nhiệm, pháp luật sẽ không chỉ “tốt trên văn bản” mà thực sự đi vào cuộc sống, trở thành công cụ bảo đảm kỷ cương, thúc đẩy phát triển và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.