Học bổng "made in China": Chiến lược mới của Trung Quốc tại lục địa Phi

Cuộc tranh cãi về các suất học bổng làm sáng tỏ một điểm ẩn chứa trong chiến lược đầy bạo dạn của Trung Quốc nhằm gắn các mối liên minh ngoại giao với các nguồn tài nguyên thiên nhiên và thu hút thương mại, kinh doanh trên lục địa châu Phi.

Giống như bao bậc phụ huynh ở những nơi khác, các ông bố bà mẹ ở Namibia – một quốc gia Nam Phi nghèo khó, đều lo lắng về các khoản chi phí cho việc học tập và cơ hội cho những đứa con mình.  Trung Quốc đã từng bước tiếp cận và dành sự giúp đỡ cho một số ít những người có thế lực và được lựa chọn ở đất nước này.

Trong năm nay, Bắc Kinh đã bí mật trao tặng các suất học bổng du học tại Trung Quốc cho con cái của 9 quan chức cấp cao nhất trong chính phủ Namibia, bao gồm cả con gái của tổng thống Hifikepunye Pohamba. Hai người họ hàng trẻ tuổi của cựu tổng thống Namibia và trưởng lão Sam Nujoma cũng được nhận món quà này.

Một tờ báo của Namibia đã tiết lộ thông tin về các suất học bổng này và dấy lên làn sóng giận dữ từ các nhóm xã hội dân sự và các tổ chức thanh niên.

Trung Quốc đã "hỗ trợ" những người thân của cựu Tổng thống Namibia Sam Nujoma (bên trái) và người kế nhiệm của ông là Hifikepunye Pohamba (phải)

"Chỉ những nhân vật cấp cao trong chính phủ mới được biết về các học bổng”, ông Norman Tjombe, giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý phi lợi nhuận nói. “Chẳng có cơ hội nào được dành cho dân chúng”.

Cuộc tranh luận đã châm ngòi cho một cuộc tranh cãi sôi nổi ở Namibia xoay quanh các thỏa thuận với chính phủ Trung Quốc, đang đặt dưới sự giám sát kỹ lưỡng của các công tố viên Namibia. Những yêu cầu đặt ra ở đây cũng như tại các quốc gia đang phát triển khác ở châu Phi và châu Á hé lộ việc Trung Quốc đôi khi sử dụng các gói tín dụng cho vay nước ngoài và viện trợ nhằm tạo ra các đồng minh chủ chốt trong chính phủ của các nước tiếp nhận và các hợp đồng dễ dàng được chấp thuận.

Thậm chí một số thành viên của đảng Swapo cầm quyền trong chính phủ Namibia ngờ rằng Trung Quốc đang cố gắng mua sự ảnh hưởng trong giới lãnh đạo chính trị quốc gia để tiếp cận các nguồn tài nguyên khoáng sản, hoặc giành chiến thắng trong kinh doanh cho các công ty có quan hệ mật thiết của Trung Quốc.

“Làm thế nào mà những ưu đãi này lại đến như một món lộc trời cho vậy sao?” Elijan Nguare, tổng thư ký Liên đoàn Thanh niên của Swapo phát biểu trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại: “Rõ ràng, họ đang theo đuổi điều gì đó”.

Đối với một số chuyên gia quan hệ quốc tế, cuộc tranh cãi về các suất học bổng làm sáng tỏ một điểm ẩn chứa trong chiến lược đầy bạo dạn của Trung Quốc nhằm gắn các mối liên minh ngoại giao với các nguồn tài nguyên thiên nhiên và thu hút thương mại, kinh doanh trên lục địa châu Phi. Ít nhất ở Namibia, các quan chức chính phủ Trung Quốc dường như mất cảnh giác trước sự giám sát của một xã hội dân sự đầy sôi nổi.

“Đóng góp vào sự  phát triển của châu Phi”

Vụ bê bối học bổng lần đầu tiên bị tiết lộ trên Informante, một tờ báo cỡ nhỏ ở thủ đô Windhoek của Namibia, với một khẩu hiệu đầy tự hào: “Các ngài che giấu, chúng tôi vạch trần”. Tờ báo này không có tiếng nói ủng hộ ở Trung Quốc.

Bates Gill - Giám đốc Viện Hòa bình quốc tế Stockholm, cho rằng  Trung Quốc đã quen với các mối quan hệ liên chính phủ thiếu minh bạch và bị kiểm soát. “ Sự  can thiệp của Trung Quốc tại châu Phi đang ngày càng sâu hơn và xa hơn khả năng của chính họ nhằm thử nghiệm và làm thích ứng các giá trị nhận thức Trung Quốc ngay tại đây”. Và kết quả là, “ Chắc chắn sẽ có những điều khiến người ta phải bối rối”.

Danh sách ở Namibia đang tăng lên. Hồi tháng 7, các nhà điều tra chống tham nhũng đã cáo buộc một nhà thầu Trung Quốc do chính phủ kiểm soát đã thu xếp một thỏa thuận trị giá 55.3 triệu đôla để bán các bộ kiểm tra an ninh của chính phủ Namibia với hàng triệu đô la tiền “lại quả”. Các yêu cầu thẩm tra là đặc biệt nhạy cảm bởi đến cuối năm ngoái, Hồ Hải Phong - con trai của chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào, đã điều hành công ty máy kiểm tra này. Một quan chức Bộ Thương mại Trung Quốc gần đây cho biết Trung Quốc đang phối hợp với các nhà chức trách ở Namibia để tìm hiểu thêm.

Một cuộc điều tra khác nhằm vào các cáo buộc một công ty vũ khí của Trung Quốc đã hối lộ khoản tiền trị giá 700 nghìn USD cho Thiếu tướng Martin Shalli - chỉ huy trưởng lực lượng quốc phòng của Namibia. Tổng thống Namibia đã đình chỉ chức vụ đối với tướng Shalli trong tháng 7. Tướng Shalli sau đó đã từ chối đưa ra lời bình luận.

Ông Gill nói rằng những cáo buộc như vậy đe dọa làm phá hoại chiến dịch nhằm gây ấn tượng của Trung Quốc trong việc gắn kết sự phát triển của mình với sự phát triển của châu Phi. Gill cho rằng: nhìn chung, trong lúc Trung Quốc đang tạo nên “đóng góp to lớn và tích cực vào sự phát triển của châu Phi” thì họ này vẫn chưa thích nghi được với sự năng động của một số nền dân chủ châu Phi.

Tại Diễn đàn hợp tác Trung – Phi tháng này, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo đã tuyên bố rằng Trung Quốc sẽ tăng gấp đôi số tiền các khoản cho vay với lãi suất thấp mà nước này đã dành cho châu Phi lên 10 tỷ USD trong vòng 3 năm tới, tăng số suất học bổng và cắt giảm thuế đối với các sản phẩm nhập từ các quốc gia nghèo nhất.

Nhưng ông có vẻ thất vọng khi được hỏi liệu Trung Quốc chỉ theo đuổi mục tiêu nhằm vào các nguồn tài nguyên thiên nhiên của châu Phi.

“Tại sao lại luôn có những lời cáo buộc chống lại Trung Quốc?” - ông nói trong một cuộc họp tin hôm 8/11 tại Cairo, Ai Cập. “ Đây là một quan điểm của châu Phi hay thực ra là của các nước phương Tây?”.

Tại Namibia, một nhà khoa học chính trị nói rằng các quan ngại đang gia tăng về việc liệu các quan chức có đang đàm phán các hợp đồng thực sự  “bình thường” với Trung Quốc. “ Người dân cho rằng Trung Quốc đang đưa ra các thỏa thuận bí mật với chính phủ nước này và họ đang chứa đựng đầy sự hoài nghi” - Carola Engelbrecht, một nhà hoạt động dân sự  nói.

Những người nhận được học bổng bao gồm con của một số quan chức có quyền lực nhất Namibia, trong đó có Tổng Thanh tra cảnh sát Namibia và Bộ trưởng Tư pháp, người đồng thời giữ chức Tổng Thư ký của Swapo.

Học bổng và hối lộ

Một trong số những người nhận được suất học bổng là con trai của Bộ trưởng Quốc phòng, cơ quan mua vũ khí từ Trung Quốc. Một người khác là con trai của Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Nhập cư - cơ quan chịu trách nhiệm trong việc cấp giấy phép cư trú và làm việc cho một đội quân  lao động Trung Quốc mà công ty của họ đã giành được các bản hợp đồng tư nhân hay chính phủ tới làm ăn, kinh doanh tại Namibia.

Ba người khác cũng nhận được học bổng là con của bộ trưởng, thứ trưởng và một quan chức cấp cao đứng hàng thứ 3 trong Bộ Các mỏ và Năng lượng. Hồi tháng 7, Bộ này đã gia hạn giấy phép cho một công ty con của một công ty do nhà nước Trung Quốc sở hữu, độc quyền tìm kiếm uranium và các nguồn khoáng sản khác tại một khu vực có nhiều triển vọng nhất.

Ủy ban Chống tham nhũng của Namibia đã bắt đầu tiến hành một cuộc điều tra sơ bộ nhằm vào việc phân bổ các suất học bổng đã được trao tặng. Các quan chức chính phủ Trung Quốc đã phản ứng với một động thái quen thuộc: 3 cơ quan chính phủ tại Bắc Kinh đã không trả lời các câu hỏi bằng văn bản.

Xia Lili - Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Trung Quốc tại thủ đô Windhoek của Namibia, nói rằng ông không có trách nhiệm phải trả lời những câu hỏi như vậy.  “Chấm hết” - ông nói.

Bill Lindeke - một nhà khoa học chính trị tại Viện Nghiên cứu chính sách công Windhoek cho rằng các quan chức Namibia có thể sẽ buộc phải chi trả kinh phí cho việc học hành của con em họ ở Trung Quốc để chấm dứt cuộc tranh cãi này.

Các quan chức trong Đại sứ quán Trung Quốc ban đầu đã khăng khăng khẳng định rằng Bộ Giáo dục là cơ quan chịu trách nhiệm trong quá trình bình xét cấp học bổng. Nhưng Bộ trưởng Giáo dục Namibia, Nangolo Mbumba, phát biểu trong một cuộc họp báo rằng Bộ của ông chỉ đưa ra danh sách 10 học bổng cho các sinh viên có hoàn cảnh khó khăn và không có gì để làm với các khoản tài trợ khác – một vài trong số đó có thể bao gồm trợ cấp học phí trong 5 năm.

Ông nói rằng con gái của Tổng Thống, Ndapanda Pohamba, đang theo học tại trường Đại học Ngôn ngữ và Văn hóa Bắc Kinh, “ đã nộp đơn xin xét học bổng bằng chính quyền lợi của mình và chỉ thông báo với bố mẹ cô sau đó”.

Tuyên bố của Bộ trưởng rằng “ Bạn không thể hối lộ ai đó với một suất học bổng”  làm dấy lên làn song căm phẫn mới tại một đất nước với hai trường đại học chỉ có thể tiếp nhận được khoảng 2000 trong số 12000 học sinh tốt nghiệp phổ thông trung học mỗi năm.

“ Ông Mbumba: Bất cứ thứ gì có giá trị mà bạn có thể chấp nhận được, hay thậm chí tệ hơn là gạ gẫm – đã cấu thành tội nhận hối lộ nếu bạn nắm giữ quyền lực” -một công dân đã lên tiếng trong một tin nhắn văn bản đăng trên trang web của The Namibian, một trang nhật báo ở Windhoek.

Phạm Văn Mỹ (dịch từ The New York Times)

Theo TuanVietNam