Hoàn thiện thể chế đối với mô hình Văn phòng THADS và Thừa hành viên
(PLVN) - Luật Thi hành án dân sự (THADS) năm 2025 đã thiết kế lại mô hình xã hội hóa THADS ở cấp độ luật, thông qua chế định Văn phòng THADS và Thừa hành viên. Đây là bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp, nhưng cũng đặt ra hàng loạt vấn đề thể chế và chính sách mới. Nếu không được xử lý kịp thời ngay từ khâu ban hành văn bản hướng dẫn, mô hình này có nguy cơ vận hành hình thức, thậm chí phát sinh rủi ro trong thực tiễn thi hành án.
Xã hội hóa THADS: bước đi tất yếu nhưng nhiều thách thức
THADS là khâu cuối cùng của quá trình tố tụng, trực tiếp quyết định hiệu lực thực tế của bản án, quyết định của Tòa án. Trong nhiều năm qua, yêu cầu nâng cao hiệu quả THADS luôn gắn với “bài toán” quá tải của bộ máy nhà nước và đòi hỏi huy động thêm nguồn lực xã hội.
Luật THADS năm 2025 đã lựa chọn phương án xã hội hóa có kiểm soát thông qua mô hình Văn phòng THADS và Thừa hành viên. So với giai đoạn thí điểm Thừa phát lại, cách tiếp cận của Luật chặt chẽ hơn, đặt trọng tâm vào chuẩn hóa, kiểm soát rủi ro và tăng cường trách nhiệm giải trình.
Tuy nhiên, xã hội hóa trong lĩnh vực THADS không giống xã hội hóa các dịch vụ công thông thường. Đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với việc thực thi quyền lực nhà nước, tác động mạnh đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Chính vì vậy, việc hoàn thiện thể chế, chính sách trong giai đoạn triển khai Luật có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công hay thất bại của mô hình.
Một trong những vấn đề cốt lõi là xác định rõ vị trí pháp lý của Văn phòng THADS. Theo Luật THADS năm 2025, đây là tổ chức hành nghề tư pháp đặc thù, không phải cơ quan nhà nước và không nhân danh quyền lực công để ban hành quyết định quản lý nhà nước.
Cách thiết kế này thể hiện rõ quan điểm của Nhà nước: mở rộng sự tham gia của xã hội vào hoạt động THADS, nhưng không chuyển giao quyền lực công, đặc biệt là quyền quyết định cưỡng chế thi hành án. Mọi biện pháp cưỡng chế, biểu hiện tập trung của quyền lực nhà nước, vẫn thuộc thẩm quyền của cơ quan THADS nhà nước.
Việc phân định rạch ròi ranh giới này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu trong các văn bản quy định chi tiết, phạm vi hoạt động của Văn phòng THADS và Thừa hành viên không được xác định rõ, rất dễ phát sinh tình trạng chồng lấn thẩm quyền, nhầm lẫn giữa hoạt động nghề nghiệp và công vụ, thậm chí bị lợi dụng, gây hệ lụy cho người dân và làm suy giảm niềm tin xã hội.
Trong mô hình xã hội hóa theo Luật năm 2025, Thừa hành viên là chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động nghiệp vụ được xã hội hóa. Do đó, hoàn thiện thể chế đối với Thừa hành viên cần được tiếp cận theo hướng nghề nghiệp hóa, coi đây là một nghề tư pháp đặc thù, có chuẩn mực cao và chịu sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước.
Luật đặt ra yêu cầu chuẩn hóa tiêu chuẩn hành nghề, không chỉ dừng lại ở điều kiện bổ nhiệm ban đầu, mà còn gắn với nghĩa vụ bồi dưỡng, cập nhật kiến thức pháp luật và kỹ năng nghề nghiệp trong suốt quá trình hành nghề. Đây là xu hướng quản lý hiện đại đối với các nghề tư pháp, chuyển từ kiểm soát đầu vào sang giám sát liên tục.
Bên cạnh năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp là trụ cột không thể thiếu. Trong môi trường có lợi ích đối kháng và cơ chế tự chủ tài chính, nguy cơ xung đột lợi ích là hiện hữu. Vì vậy, việc xây dựng và thực thi nghiêm bộ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của Thừa hành viên cần được coi là yêu cầu bắt buộc, gắn chặt với cơ chế xử lý vi phạm và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
Đổi mới quản lý nhà nước để mô hình vận hành bền vững
Hoàn thiện thể chế đối với mô hình Văn phòng THADS và Thừa hành viên đòi hỏi đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên rủi ro. Quản lý không nhằm can thiệp sâu vào hoạt động nghề nghiệp, mà nhằm bảo đảm kỷ cương pháp luật, phòng ngừa và xử lý kịp thời các vi phạm; Tăng cường trách nhiệm giải trình, hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra gắn với dữ liệu và bảo đảm quyền khiếu nại, bồi thường của người dân là những yếu tố không thể thiếu để mô hình xã hội hóa THADS vận hành ổn định, đúng định hướng.
Luật THADS năm 2025 mở ra cơ hội quan trọng để đổi mới và nâng cao hiệu quả THADS thông qua mô hình xã hội hóa có kiểm soát. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình Văn phòng THADS và Thừa hành viên phụ thuộc quyết định vào chất lượng hoàn thiện thể chế, chính sách trong giai đoạn triển khai. Việc nhận diện đúng vấn đề và xử lý kịp thời ngay từ khâu xây dựng văn bản hướng dẫn sẽ góp phần bảo đảm Luật đi vào cuộc sống, nâng cao niềm tin của xã hội vào Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.