Hoàn thiện thể chế để đẩy lùi ô nhiễm không khí

Nhận diện rõ nguồn thải để có giải pháp đúng trọng tâm

Mới đây, Hội thảo quốc gia lần thứ hai về Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam - Từ chính sách đến hành động, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam đồng tổ chức, tiếp tục chỉ ra tình trạng chất lượng không khí kém tại nhiều khu vực đô thị, trong đó có Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, ảnh hưởng đến hàng triệu người.

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026 - 2030, được Chính phủ phê duyệt vào tháng 11/2025, ô nhiễm không khí (ÔNKK) vẫn là thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng và môi trường, góp phần gia tăng gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm và gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể. Kế hoạch đề ra các mục tiêu cụ thể nhằm giảm ÔNKK và tăng cường quản lý chất lượng không khí trên toàn quốc, trong đó chú trọng nâng cao năng lực quan trắc và dự báo, tăng cường kiểm kê phát thải, cải thiện phối hợp giữa các ngành và các vùng, cũng như triển khai các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Theo số liệu thống kê của Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ÔNKK tập trung chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc, trọng tâm là Hà Nội; ngoài ra còn có TP Hồ Chí Minh. Bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm chính. Các nguồn gây ô nhiễm gồm giao thông vận tải chiếm 23%; xây dựng và bụi đường 20%; công nghiệp 10%; đốt mở, trong đó có đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp 12%; bụi thứ cấp hình thành từ các khí ô nhiễm chiếm 27%; các nguồn khác, bao gồm nguồn phát sinh tại Hà Nội và ô nhiễm lan truyền từ địa phương lân cận, chiếm 8%. Thực trạng này cho thấy kiểm soát ÔNKK không thể chỉ giới hạn trong phạm vi một địa phương mà cần đặt trong mối quan hệ liên vùng, đồng thời phải nhận diện chính xác từng nguồn thải để lựa chọn giải pháp phù hợp.

Hoàn thiện thể chế, siết kiểm soát các nguồn phát thải

Về chủ trương, định hướng chỉ đạo, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới đã xác định yêu cầu tập trung giải quyết có trọng tâm, trọng điểm những vấn đề môi trường bức xúc, trong đó đặc biệt chú trọng ÔNKK tại các đô thị đặc biệt. Giai đoạn 2026 - 2030, mục tiêu đặt ra là 80% số ngày trong năm tại các đô thị đặc biệt có chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức tốt và trung bình. Cụ thể hóa định hướng này, Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 04/8/2026 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 75-KL/TW, xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tập trung xử lý ÔNKK tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và các đô thị lớn.

Đáng chú ý, Thông báo kết luận số 01-TB/BCĐTW ngày 06/7/2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, đã đặt ra yêu cầu chuyển mạnh sang quản trị theo mục tiêu, thông qua việc xác lập các chỉ tiêu chất lượng không khí cụ thể cho từng vùng, từng đô thị và từng giai đoạn.

Ở góc độ hoàn thiện khung pháp lý, dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) đề xuất: Sửa đổi một số quy định về kiểm kê, đánh giá, dự báo chất lượng không khí; kế hoạch quản lý chất lượng không khí cấp quốc gia và cấp tỉnh. Dự thảo cũng bổ sung quy định về vùng phát thải thấp, bao gồm nguyên tắc thiết lập, tiêu chí thiết lập, biện pháp kiểm soát phát thải trong vùng phát thải thấp, thẩm quyền và trách nhiệm quản lý. Đồng thời, bổ sung các biện pháp giám sát và hạn chế phát thải bụi từ hoạt động xây dựng.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang xây dựng Quy chế phối hợp, biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh cho các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ trong tháng 10/2026. Cùng với đó, các tỉnh, thành phố thuộc Vùng Thủ đô (Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ, Thái Nguyên) đã ký Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường, trong đó có nội dung phối hợp về quản lý chất lượng không khí.