Hoàn thiện pháp luật về bồi thường nhà nước: Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn

Ngày 23/4, tại phường Đồng Hới (tỉnh Quảng Trị), Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước (Bộ Tư pháp) phối hợp tổ chức tọa đàm “Đề xuất những nội dung sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017”.

Tọa đàm thu hút sự tham gia của đại biểu các cơ quan trung ương; lãnh đạo, đại diện Sở Tư pháp, Thi hành án dân sự tỉnh; các sở, ban, ngành, cán bộ tư pháp cơ sở và các tổ chức chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, cùng đại diện một số địa phương lân cận như TP Huế, Hà Tĩnh.

Các ý kiến tại tọa đàm đã đánh giá toàn diện kết quả thi hành Luật sau gần 8 năm, đồng thời chỉ ra những hạn chế, bất cập, qua đó đề xuất định hướng sửa đổi, bổ sung phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân

Dẫn đề buổi tọa đàm, ông Nguyễn Ngọc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước nhấn mạnh, chế định bồi thường nhà nước có vai trò quan trọng trong việc “bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân”, đồng thời góp phần hoàn thiện thể chế pháp luật.

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã mở rộng quyền yêu cầu bồi thường, cải cách thủ tục và bổ sung các cơ chế hỗ trợ người bị thiệt hại, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận công lý, tăng cường trách nhiệm của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ.

Thực tiễn triển khai tại các địa phương cho thấy nhiều chuyển biến tích cực. Đại diện Sở Tư pháp TP Huế cho biết, công tác bồi thường nhà nước được triển khai đồng bộ thông qua kế hoạch cụ thể, cơ chế phối hợp liên ngành, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến cán bộ và người dân.

Nhờ đó, nhận thức về trách nhiệm bồi thường nhà nước từng bước được nâng cao; nhiều vụ việc được xem xét, giải quyết kịp thời, góp phần hạn chế khiếu nại, tố cáo kéo dài, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với cơ quan công quyền.

Nhiều vướng mắc từ quy định đến thực tiễn thi hành

Bên cạnh kết quả đạt được, các tham luận tại tọa đàm thống nhất rằng, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 vẫn còn bộc lộ không ít hạn chế.

Ở góc độ tổng thể, đại diện Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước cho rằng, quy định theo hướng liệt kê các trường hợp được bồi thường tuy tạo thuận lợi trong áp dụng, nhưng có thể phát sinh “khoảng trống pháp lý” đối với những tình huống chưa được luật dự liệu.

Đáng chú ý, việc xác định căn cứ yêu cầu bồi thường còn nhiều bất cập. Thực tế có trường hợp kết luận thanh tra, kết luận tố cáo đã làm rõ hành vi trái pháp luật, nhưng do chưa có quyết định xử lý cụ thể nên người bị thiệt hại không đủ căn cứ pháp lý để yêu cầu bồi thường.

Dưới góc nhìn của cơ quan tiến hành tố tụng, bà Nguyễn Thị Thu, đại diện Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Trị cho biết, việc áp dụng căn cứ pháp luật để xác định thiệt hại “chưa có sự thống nhất, dẫn đến quá trình giải quyết gặp khó khăn, kéo dài”.

Thực tiễn cũng cho thấy, nhiều vụ việc phải xác minh trên phạm vi rộng, liên quan đến nhiều địa phương, thậm chí yếu tố nước ngoài, trong khi thời hạn xác minh theo quy định còn hạn chế, gây áp lực lớn cho cơ quan giải quyết.

Ngoài ra, quá trình thương lượng bồi thường còn gặp nhiều vướng mắc. Không ít trường hợp người bị thiệt hại yêu cầu mức bồi thường cao nhưng chứng cứ chưa đầy đủ, dẫn đến thương lượng không thành, kéo dài thời gian giải quyết và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu kiện.

Góc nhìn từ luật sư: Cần bảo đảm tính khách quan, minh bạch

Từ thực tiễn hành nghề, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Quảng Trị Lê Anh Dũng cho rằng, một trong những bất cập mang tính “bản chất” là cơ chế giao chính cơ quan gây thiệt hại giải quyết bồi thường.

Theo luật sư Dũng, cơ chế này “dễ dẫn đến xung đột lợi ích rõ rệt”, khiến quá trình giải quyết thiếu khách quan; thậm chí phát sinh tâm lý né tránh trách nhiệm, kéo dài thời gian xử lý.

Ông cũng chỉ ra, người yêu cầu bồi thường thường ở vị thế yếu, trong khi nghĩa vụ chứng minh lại đặt nặng lên họ, làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền lợi hợp pháp và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân.

Từ kinh nghiệm quốc tế, đại diện Đoàn Luật sư tỉnh Quảng Trị đề xuất nghiên cứu mô hình tách bạch giữa cơ quan gây thiệt hại và cơ quan giải quyết bồi thường, đồng thời tăng cường vai trò của Tòa án như một thiết chế độc lập, bảo đảm tính khách quan, minh bạch.

Khó khăn trong thi hành án và bảo đảm nguồn lực

Ở lĩnh vực thi hành án dân sự, tham luận của cơ quan Thi hành án dân sự tỉnh Quảng Trị cho thấy phạm vi trách nhiệm bồi thường hiện nay được quy định khá rộng, bao trùm nhiều hoạt động công vụ.

Điều này làm gia tăng nguy cơ phát sinh trách nhiệm bồi thường, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ thi hành án.

Bên cạnh đó, sự chưa thống nhất giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và Luật Ngân sách nhà nước trong việc cấp kinh phí bồi thường cũng gây khó khăn trong thực tiễn. Một số vụ việc kéo dài do vướng mắc về nguồn kinh phí hoặc thủ tục tài chính.

Ngoài ra, nhiều ý kiến cho rằng, nguồn lực dành cho công tác bồi thường nhà nước còn hạn chế; đội ngũ cán bộ chủ yếu kiêm nhiệm, thiếu chuyên sâu, trong khi tính chất vụ việc ngày càng phức tạp.

Yêu cầu sửa đổi để đáp ứng thực tiễn

Từ các tham luận và thảo luận tại tọa đàm, các đại biểu thống nhất cần sớm nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 theo hướng: Hoàn thiện phạm vi trách nhiệm bồi thường, bảo đảm bao quát các tình huống phát sinh trong thực tiễn; Quy định rõ ràng, thống nhất về căn cứ yêu cầu bồi thường và phương pháp xác định thiệt hại; Nghiên cứu cơ chế giải quyết bồi thường độc lập, tăng cường vai trò của tòa án; Đơn giản hóa trình tự, thủ tục, rút ngắn thời gian giải quyết; Bảo đảm nguồn lực, kinh phí và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ…

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và chuyển đổi số, việc hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là yêu cầu cấp thiết, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời nâng cao trách nhiệm, kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động công vụ.